Một cụ bà đột nhiên lẫn hơn hẳn, nói năng lộn xộn, người nhà nghĩ ngay tới chuyện trí nhớ. Vào viện, hoá ra là thiếu nước. Truyền dịch xong thì tỉnh táo trở lại như cũ. Tình huống này xảy ra thường xuyên hơn người ta tưởng, và nó cho thấy một điều: ở tuổi này, thiếu nước không báo bằng khát.
Ba lý do khiến nguy cơ tăng
- Cảm giác khát giảm nhạy theo tuổi
- Tổng lượng nước trong cơ thể thấp hơn nên ít đệm
- Thận cô đặc nước tiểu kém hiệu quả hơn
- Nhiều thuốc làm tăng thải nước
- Nhiều người chủ động uống ít vì ngại đi vệ sinh
Yếu tố cuối là yếu tố hành vi và cũng là yếu tố dễ thay đổi nhất, nếu hiểu đúng cái giá của nó.
Vì sao ngại đi vệ sinh lại thành vấn đề lớn
- Người ta uống ít đi để đỡ phải dậy đêm
- Hoặc đỡ phải tìm nhà vệ sinh khi ra ngoài
- Hoặc vì đi lại khó khăn
- Kết quả là thiếu nước kéo dài âm thầm
- Thiếu nước lại làm nước tiểu cô đặc và dễ nhiễm khuẩn tiết niệu
Cách giải quyết không phải là uống ít mà là điều chỉnh thời điểm uống và làm đường tới nhà vệ sinh dễ hơn, an toàn hơn.
Dấu hiệu thiếu nước
- Lú lẫn, thay đổi tinh thần so với ngày thường
- Mệt lả, uể oải bất thường
- Chóng mặt khi đứng dậy
- Nước tiểu sẫm màu và ít
- Miệng khô, lưỡi khô
- Da mất đàn hồi
- Táo bón nặng hơn
Với người lớn tuổi, dấu hiệu đầu tiên thường là thay đổi về tinh thần chứ không phải khát. Người nhà cần biết điều này.
Những lúc nguy cơ tăng cao
- Trời nóng hoặc ở trong phòng thiếu thông gió
- Khi đang sốt, tiêu chảy hoặc nôn
- Sau khi vận động ra mồ hôi
- Khi đang dùng thuốc lợi tiểu
- Khi ăn kém nên cũng uống ít theo
- Khi đi xa, đi máy bay
Trong những giai đoạn này cần chủ động tăng lượng uống và theo dõi kỹ hơn, nhất là với người sống một mình.
Uống theo lịch
- Một ly khi vừa dậy
- Một ly kèm mỗi bữa ăn
- Một ly giữa các bữa
- Uống nhiều hơn vào buổi sáng và trưa
- Giảm dần từ chiều tối để đỡ dậy đêm
- Gắn việc uống với các mốc đã có sẵn trong ngày
Gắn với mốc có sẵn là chiến lược hiệu quả nhất, vì nó không đòi hỏi phải nhớ thêm điều gì mới.
Cách làm cho dễ nhớ
- Dùng một chai có vạch chia, rót đầy vào buổi sáng
- Đặt chai ở nơi thường ngồi trong ngày
- Hết chai là biết đã uống đủ
- Đặt nhắc trên điện thoại nếu hay quên
- Dùng ly quen thuộc để dễ ước lượng
Chiếc chai có vạch giải quyết được vấn đề lớn nhất là không ai nhớ mình đã uống bao nhiêu trong ngày.
Uống gì
- Nước lọc là nguồn chính
- Trà nhạt, nước trái cây pha loãng
- Canh, súp, cháo cũng tính vào lượng nước
- Trái cây nhiều nước như dưa hấu, cam, bưởi
- Sữa vừa cung cấp nước vừa cung cấp đạm
- Hạn chế đồ uống nhiều đường
Với người khó uống nước lọc, tính cả canh và trái cây vào là cách thực tế để đạt đủ mà không phải ép.
Về cà phê và trà
- Vẫn tính vào lượng nước dù có lợi tiểu nhẹ
- Uống muộn có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ
- Người nhạy cảm nên dừng từ đầu giờ chiều
- Không nên dùng để thay hoàn toàn nước lọc
- Chú ý lượng đường thêm vào
Không cần bỏ nếu đó là thói quen lâu năm và không gây vấn đề. Điều đáng chú ý chỉ là thời điểm và lượng đường.
Về rượu bia
- Có tác dụng lợi tiểu nên góp phần làm mất nước
- Người lớn tuổi chịu tác động của rượu mạnh hơn
- Tăng nguy cơ ngã và ảnh hưởng tới giấc ngủ
- Tương tác với nhiều loại thuốc
- Hãy hỏi bác sĩ nếu đang dùng thuốc thường xuyên
Cùng một lượng rượu ở tuổi bảy mươi tác động mạnh hơn hẳn so với tuổi bốn mươi, do lượng nước trong cơ thể ít hơn và chuyển hoá chậm hơn.
Khi có bệnh cần giới hạn nước
- Một số bệnh tim và thận cần giới hạn lượng nước cụ thể
- Bác sĩ sẽ chỉ định con số phù hợp
- Không tự tăng lượng uống trong trường hợp này
- Cũng không tự giảm xuống dưới mức được dặn
- Theo dõi cân nặng hằng ngày nếu được yêu cầu
Đây là nhóm mà lời khuyên uống nhiều nước không áp dụng được, và việc tuân thủ đúng chỉ định rất quan trọng.
Theo dõi bằng nước tiểu
- Màu nhạt thường là dấu hiệu đủ nước
- Màu sẫm gợi ý cần uống thêm
- Một số thuốc và thực phẩm làm đổi màu, cần lưu ý
- Số lần đi tiểu trong ngày cũng là chỉ dấu
- Nước tiểu có mùi nồng hoặc buốt khi đi là dấu hiệu nên đi khám
Đây là cách tự theo dõi đơn giản nhất và không cần bất cứ dụng cụ gì.
Vai trò của người nhà
- Để sẵn nước trong tầm với
- Nhắc uống vào các mốc trong ngày
- Chú ý khi thấy thay đổi về tinh thần
- Theo dõi kỹ hơn trong đợt nắng nóng và khi người nhà đang ốm
- Làm đường tới nhà vệ sinh an toàn và dễ đi
Việc làm lối đi tới nhà vệ sinh sáng sủa và an toàn giải quyết cùng lúc hai chuyện: người lớn tuổi dám uống đủ nước, và giảm nguy cơ ngã khi dậy đêm.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày?
Không có con số chung cho mọi người, và người có bệnh tim hoặc thận có thể được dặn giới hạn cụ thể. Hãy hỏi bác sĩ về lượng phù hợp với tình trạng của mình.
Vì sao thiếu nước lại gây lú lẫn?
Thiếu nước ảnh hưởng tới huyết áp, tới nồng độ các chất điện giải và tới tưới máu não. Ở người lớn tuổi, biểu hiện thần kinh thường xuất hiện sớm hơn cảm giác khát.
Trà và cà phê có tính vào lượng nước không?
Có tính, dù chúng có tác dụng lợi tiểu nhẹ. Nhưng nước lọc vẫn nên là nguồn chính, và cà phê uống muộn có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ.
Uống nhiều nước buổi tối để bù được không?
Không nên dồn vào buổi tối vì sẽ phải dậy đi vệ sinh nhiều lần, làm giấc ngủ gián đoạn và tăng nguy cơ ngã. Nên uống nhiều hơn vào buổi sáng và giảm dần về chiều tối.