Trong một thế kỷ, tuổi thọ trung bình đã tăng lên rất nhiều. Đó là thành tựu lớn. Nhưng có một con số khác không tăng cùng tốc độ: số năm sống mà không bị hạn chế đáng kể về chức năng. Khoảng cách giữa hai con số ấy là những năm sống trong tình trạng phụ thuộc, và thu hẹp nó là mục tiêu thực tế hơn cả việc kéo dài thêm tuổi thọ.
Hai con số khác nhau
- Tuổi thọ là tổng số năm sống
- Số năm sống khoẻ là số năm còn tự làm được những việc quan trọng
- Khoảng cách giữa chúng là những năm sống có hạn chế
- Y học hiện đại giỏi kéo dài vế thứ nhất hơn vế thứ hai
- Thu hẹp khoảng cách có ý nghĩa hơn kéo dài thêm
Hầu như không ai khi được hỏi lại muốn sống thêm mười năm trong tình trạng không tự lo được. Nhưng phần lớn nỗ lực lại đổ vào vế thứ nhất.
Vì sao khoảng cách tồn tại
- Bệnh mạn tính được kiểm soát tốt hơn nhưng không khỏi
- Người ta sống lâu với bệnh thay vì chết vì bệnh
- Đa bệnh lý trở nên phổ biến ở tuổi cao
- Suy giảm chức năng ít được chú ý hơn là các chỉ số xét nghiệm
- Hệ thống y tế được tổ chức quanh bệnh chứ không quanh chức năng
Một người có thể có mọi chỉ số xét nghiệm trong giới hạn bình thường mà vẫn không tự đứng dậy khỏi ghế được. Điều đó nói lên nhiều về chỗ cần chú ý hơn.
Chức năng là thước đo thực tế nhất
- Tự tắm rửa, mặc quần áo, đi vệ sinh
- Tự nấu ăn, đi chợ, dọn dẹp
- Tự quản lý thuốc và tiền bạc
- Tự đi lại trong và ngoài nhà
- Còn làm được những việc mình thấy có ý nghĩa
Đây là danh sách nên được dùng để đánh giá tiến bộ, thay vì chỉ nhìn vào các con số trên tờ kết quả.
Những gì thu hẹp được khoảng cách
- Vận động đều đặn với đủ bốn thành phần
- Không hút thuốc lá
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết và các bệnh mạn tính
- Giữ đủ đạm và dinh dưỡng cân đối
- Ngủ đủ và xử lý rối loạn giấc ngủ
- Phòng ngã
- Hỗ trợ thị lực và thính lực
- Giữ kết nối xã hội và vai trò
Danh sách này không có gì mới. Điểm đáng chú ý là chúng tác động lên chức năng, không chỉ lên tuổi thọ, và đó là lý do chúng đáng được ưu tiên.
Bắt đầu từ lúc nào
- Càng sớm càng tốt vì tác dụng tích luỹ
- Nhưng bắt đầu ở tuổi nào cũng còn có ích
- Cơ bắp đáp ứng ở mọi lứa tuổi
- Bỏ thuốc lá có lợi ở mọi lứa tuổi
- Nhiều lợi ích xuất hiện trong vài tuần
Quan niệm tới tuổi này thì muộn rồi là quan niệm gây thiệt thòi nhất, và nó không đúng với hầu hết các can thiệp có bằng chứng.
Khi đã có nhiều bệnh
- Mục tiêu chuyển từ chữa khỏi sang duy trì chức năng
- Ưu tiên kiểm soát triệu chứng ảnh hưởng tới sinh hoạt
- Đơn giản hoá danh sách thuốc khi có thể
- Cân nhắc gánh nặng của mỗi can thiệp
- Bàn với bác sĩ về điều gì quan trọng nhất với mình
Khi có nhiều bệnh cùng lúc, việc theo đuổi mục tiêu tối ưu cho từng bệnh riêng lẻ có thể mâu thuẫn nhau. Lúc đó cần một mục tiêu chung, và mục tiêu đó nên do người bệnh nói ra.
Nói rõ điều gì quan trọng với mình
- Bác sĩ cần biết bạn coi trọng điều gì nhất
- Có người ưu tiên sống lâu nhất có thể
- Có người ưu tiên còn tự lo được và không phiền ai
- Có người ưu tiên không đau và không phải vào viện
- Câu trả lời của bạn định hướng các quyết định điều trị
Không có câu trả lời nào đúng hơn câu nào. Nhưng nói ra được giúp mọi quyết định sau đó đi đúng hướng.
Bàn trước với gia đình
- Nói về mong muốn khi còn khoẻ, đừng đợi tới lúc khẩn cấp
- Cho con cháu biết bạn coi trọng điều gì
- Sắp xếp giấy tờ khi còn đủ năng lực
- Đây là cuộc trò chuyện nhiều lần, không phải một lần
- Nói ra là cách giảm gánh nặng cho người ở lại
Con cháu phải quyết định thay trong lúc hoảng loạn là tình huống nặng nề cho tất cả. Một cuộc trò chuyện sớm giúp tránh được điều đó.
Thước đo của một ngày tốt
- Ngủ dậy thấy đủ sức cho việc mình định làm
- Đi lại được không đau nhiều
- Ăn được và thấy ngon miệng
- Gặp hoặc nói chuyện với ai đó
- Làm được ít nhất một việc mình thấy có ý nghĩa
Năm điều này cụ thể hơn mọi chỉ số và chúng là thứ mà các can thiệp sức khoẻ cuối cùng phải phục vụ.
Điều đáng nhớ nhất
- Sống thọ phần lớn nằm ngoài tầm tay
- Sống khoẻ thì có thể tác động vào từ hôm nay
- Những việc có bằng chứng mạnh nhất đều đơn giản và rẻ
- Chúng khó ở chỗ phải làm đều trong nhiều năm
- Bắt đầu ở tuổi nào cũng còn kịp
Không ai kiểm soát được mình sống được bao lâu. Nhưng phần lớn người ta có thể ảnh hưởng đáng kể tới việc mình sẽ sống những năm đó như thế nào, và đó là phần đáng để dành công sức.
Câu hỏi thường gặp
Sống khoẻ nghĩa là gì?
Thường được hiểu là số năm sống mà không bị hạn chế đáng kể về chức năng, tức là còn tự làm được những việc quan trọng với mình. Đây là thước đo thực tế hơn số năm sống đơn thuần.
Vì sao tuổi thọ tăng mà số năm khoẻ không tăng bằng?
Vì y học hiện đại giỏi trong việc kéo dài sự sống với bệnh mạn tính hơn là trong việc ngăn suy giảm chức năng. Kết quả là nhiều năm sống thêm lại là những năm có bệnh.
Có thể thu hẹp khoảng cách này không?
Có, và phần lớn nằm ở những việc không mới: vận động, không hút thuốc, kiểm soát bệnh mạn tính, giữ kết nối xã hội, phòng ngã. Chúng tác động lên chức năng chứ không chỉ lên tuổi thọ.
Nên đặt mục tiêu sức khoẻ thế nào cho thực tế?
Theo chức năng chứ không theo con số: còn tự đi chợ, tự lên cầu thang, tự chăm sóc bản thân, còn làm được những việc mình thấy có ý nghĩa.