Một người từng nấu ăn ngon cho cả nhà, giờ ở một mình, mỗi bữa chỉ có bát cơm chan canh. Không phải vì không biết nấu, cũng không phải vì thiếu tiền. Nấu cho một người thì chán, ăn một mình thì không thấy ngon, và cứ thế lượng ăn giảm dần mà không ai để ý.
Chán ăn hiếm khi chỉ có một nguyên nhân
- Vị giác và khứu giác giảm làm món ăn kém hấp dẫn
- Vấn đề răng miệng làm việc ăn thành vất vả
- Thuốc đang dùng ảnh hưởng tới vị giác hoặc gây buồn nôn
- Bệnh lý nền làm giảm cảm giác đói
- Trầm cảm và cô đơn
- Hoàn cảnh sống, đi chợ khó, ngại nấu
Vì nhiều nguyên nhân cùng tồn tại nên cách xử lý cũng cần nhiều hướng. Tìm đúng nguyên nhân chính là bước đầu.
Bữa ăn vốn là hoạt động xã hội
- Người ta ăn nhiều hơn và lâu hơn khi ăn cùng người khác
- Nấu cho nhiều người tạo động lực hơn nấu cho một người
- Bữa ăn chung còn là dịp trò chuyện
- Ăn một mình làm bữa ăn rút ngắn lại thành việc phải làm cho xong
- Đây là hiện tượng chung, không phải chuyện cá nhân
Hiểu điều này giúp bỏ được cảm giác tự trách. Vấn đề nằm ở hoàn cảnh chứ không ở ý chí.
Những cách tạo lại tính xã hội cho bữa ăn
- Hẹn ăn cùng hàng xóm hoặc bạn bè vài lần trong tuần
- Tham gia các bữa ăn chung ở cộng đồng nếu có
- Gọi video với con cháu trong lúc ăn
- Đi ăn ngoài thỉnh thoảng để đổi không khí
- Nấu cho người khác và cùng ăn
- Mời người tới ăn thay vì luôn là người được mời
Điểm cuối đáng chú ý: được mời thì vui nhưng mời người khác lại tạo động lực nấu nướng và chuẩn bị, tức tác động lên nhiều khâu hơn.
Xem lại danh sách thuốc
- Nhiều thuốc gây khô miệng
- Một số làm thay đổi vị giác
- Một số gây buồn nôn nhẹ hoặc đầy bụng
- Càng nhiều thuốc thì khả năng càng cao
- Mang cả danh sách đi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ
- Không tự ngưng thuốc vì lý do này
Đây là nguyên nhân dễ xử lý nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất, vì ít ai nghĩ tới chuyện liên hệ giữa thuốc huyết áp và việc chán cơm.
Răng miệng
- Đau răng, răng lung lay làm sợ nhai
- Răng giả không vừa gây đau và giảm hiệu quả nhai
- Khô miệng làm khó nuốt và giảm cảm nhận vị
- Nấm miệng gây rát khi ăn
- Khám răng định kỳ vẫn cần thiết ở tuổi này
Một bộ răng giả được chỉnh lại cho vừa có thể thay đổi hoàn toàn chuyện ăn uống của một người, và đó là can thiệp rất cụ thể.
Tâm trạng và ăn uống
- Trầm cảm ở người lớn tuổi thường biểu hiện bằng mất hứng thú và chán ăn
- Có thể không có biểu hiện buồn bã rõ ràng
- Mất người thân, thay đổi nơi ở là những giai đoạn nguy cơ
- Dễ bị quy nhầm cho tuổi tác
- Đây là tình trạng có thể điều trị được
Chán ăn kèm mất hứng thú với mọi thứ, kèm ngủ kém, kèm rút lui khỏi các hoạt động là nhóm biểu hiện nên được nói với bác sĩ.
Những cách làm bữa ăn hấp dẫn hơn
- Đa dạng màu sắc trên đĩa
- Đổi món thường xuyên
- Dùng gia vị thơm thay vì tăng muối
- Bày biện tử tế thay vì ăn đứng trong bếp
- Ngồi vào bàn, tắt tivi, dành thời gian cho bữa ăn
- Chọn món gợi nhớ kỷ niệm
Những thay đổi này nghe nhỏ nhưng có tác động thật, vì cảm giác ngon miệng phụ thuộc vào nhiều giác quan chứ không chỉ vị giác.
Khi thật sự ăn được ít
- Ưu tiên đạm và chất trong phần ăn nhỏ
- Chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày
- Không uống nhiều nước ngay trước bữa ăn
- Thêm dầu, bơ, sữa vào món để tăng năng lượng mà không tăng thể tích
- Bữa phụ giàu chất như sữa chua, trứng, hạt
- Hỏi bác sĩ về sản phẩm dinh dưỡng bổ sung nếu cần
Mẹo tăng năng lượng mà không tăng thể tích rất hữu ích với người nhanh no, vì vấn đề của họ là sức chứa chứ không phải sự thèm ăn.
Đi chợ và chuẩn bị khi đi lại khó
- Nhờ người thân mua giúp theo danh sách
- Dùng dịch vụ giao hàng nếu có
- Trữ sẵn đồ khô và đồ đông lạnh
- Nấu một lần chia nhiều phần
- Nhờ người nấu giúp một buổi trong tuần
Rào cản đôi khi rất cụ thể: không xách nổi túi gạo, không lên nổi dốc chợ. Giải quyết đúng rào cản đó hiệu quả hơn mọi lời khuyên chung chung.
Theo dõi và khi nào cần đi khám
- Cân đều đặn và ghi lại
- Sụt cân không chủ ý là dấu hiệu cần khám
- Chán ăn kéo dài nhiều tuần
- Kèm bất kỳ triệu chứng nào khác
- Kèm buồn bã, mất hứng thú, ngủ kém
- Mang theo ghi chép về bữa ăn và cân nặng khi đi khám
Sụt cân ở người lớn tuổi không nên bị coi là tin vui. Nó thường đi kèm mất cơ, làm giảm dự trữ để chống chọi khi ốm, và nó là một trong những dấu hiệu đáng chú ý nhất mà một người có thể tự theo dõi tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Chán ăn có phải chuyện bình thường của tuổi già không?
Cảm giác đói giảm là chuyện thường gặp, nhưng chán ăn tới mức sụt cân thì không bình thường và cần được tìm nguyên nhân. Đừng coi đó là chuyện đương nhiên.
Vì sao ăn một mình lại ăn ít hơn?
Bữa ăn vốn là hoạt động xã hội. Ăn một mình làm giảm thời gian ăn, giảm cảm giác ngon miệng và giảm động lực nấu nướng. Đây là hiện tượng rất phổ biến và không phải do thiếu ý chí.
Thuốc có làm mất cảm giác ngon miệng không?
Có. Một số thuốc làm thay đổi vị giác, gây khô miệng hoặc gây buồn nôn nhẹ. Hãy mang danh sách thuốc đi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự ngưng.
Khi nào chán ăn cần đi khám?
Khi kèm sụt cân, khi kéo dài nhiều tuần, khi kèm buồn bã mất hứng thú với mọi thứ, hoặc khi kèm bất kỳ triệu chứng nào khác như đau, sốt, thay đổi thói quen đi ngoài.