Có hai loại xét nghiệm nghe giống nhau nhưng khác hẳn nhau về mục đích. Loại thứ nhất làm khi bạn đã có triệu chứng, để tìm xem chuyện gì đang xảy ra. Loại thứ hai làm khi bạn đang thấy khoẻ mạnh, để tìm thứ chưa lên tiếng. Loại thứ hai gọi là tầm soát, và nó có logic riêng.
Khác biệt cơ bản
- Khám bệnh bắt đầu từ triệu chứng của bạn
- Tầm soát bắt đầu từ nhóm nguy cơ mà bạn thuộc về
- Khám bệnh trả lời câu hỏi cụ thể
- Tầm soát tìm thứ chưa có dấu hiệu nào
- Vì đối tượng đang khoẻ nên tiêu chuẩn phải rất khắt khe
Điểm cuối là lý do vì sao không phải xét nghiệm nào cũng được đưa vào chương trình tầm soát, dù về mặt kỹ thuật thì làm được.
Điều kiện để một xét nghiệm đáng làm tầm soát
- Bệnh phải đủ phổ biến trong nhóm được tầm soát
- Bệnh phải có giai đoạn sớm không triệu chứng
- Phát hiện sớm phải thay đổi được kết cục
- Xét nghiệm phải đủ chính xác và đủ an toàn
- Phải có cách xử lý khi phát hiện ra
- Lợi ích phải vượt trội so với tác hại
Điều kiện thứ ba đáng suy nghĩ nhất: phát hiện sớm chỉ có ích khi việc biết sớm thật sự thay đổi được điều gì.
Dương tính giả và cái giá của nó
- Kết quả báo bất thường trong khi không có bệnh
- Xảy ra với mọi xét nghiệm, không có ngoại lệ
- Dẫn tới lo lắng, đôi khi kéo dài nhiều tuần
- Kéo theo các thăm dò tiếp theo, có cái xâm lấn
- Càng làm nhiều xét nghiệm thì khả năng gặp càng cao
Đây là lý do việc làm thật nhiều xét nghiệm cho yên tâm lại thường mang tới điều ngược lại.
Âm tính giả và ý nghĩa của nó
- Kết quả báo bình thường trong khi thực tế có bệnh
- Cũng xảy ra với mọi xét nghiệm
- Có thể tạo cảm giác an tâm sai
- Vì thế không nên bỏ qua triệu chứng mới chỉ vì vừa khám xong
- Tầm soát định kỳ có ý nghĩa hơn một lần khám đơn lẻ
Câu mới khám tháng trước không sao cả không phải lý do để bỏ qua một triệu chứng mới xuất hiện.
Chẩn đoán quá mức
- Là phát hiện ra một tình trạng mà nếu không tìm thì cả đời không gây vấn đề
- Nhưng khi đã phát hiện thì thường phải xử lý
- Việc xử lý đó có rủi ro và tác dụng phụ riêng
- Đây là mặt trái ít được nói tới của việc tầm soát
- Là lý do các khuyến nghị đặt giới hạn về tuổi và về nhóm
Khái niệm này khó chấp nhận về mặt cảm xúc nhưng là một trong những lý do chính khiến các hướng dẫn tầm soát có giới hạn rõ ràng.
Vì sao có giới hạn tuổi
- Lợi ích của tầm soát thường xuất hiện sau nhiều năm
- Ở tuổi rất cao hoặc khi có nhiều bệnh nặng, lợi ích đó có thể không kịp tới
- Trong khi tác hại của thăm dò và điều trị thì đến ngay
- Vì thế một số tầm soát được khuyến nghị dừng ở tuổi nhất định
- Quyết định nên bàn với bác sĩ theo tình trạng từng người
Dừng một chương trình tầm soát không phải là bỏ rơi bệnh nhân. Nó là điều chỉnh mục tiêu sang những thứ có lợi hơn cho người đó ở thời điểm đó.
Những nhóm tầm soát thường được nhắc tới
- Huyết áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch
- Đường huyết
- Mỡ máu
- Một số loại ung thư theo tuổi và giới
- Thị lực và thính lực
- Mật độ xương ở nhóm nguy cơ
- Đánh giá nguy cơ ngã
- Sàng lọc trầm cảm và nhận thức
Danh sách cụ thể và nhịp thực hiện phụ thuộc vào từng người. Đây là lý do nên hỏi bác sĩ thay vì chọn theo gói.
Về các gói khám tổng quát
- Tiện vì đóng gói sẵn nhiều hạng mục
- Nhưng không được cá nhân hoá theo nguy cơ của bạn
- Có thể thừa những thứ bạn không cần
- Và thiếu những thứ bạn thật sự nên làm
- Nên mang kết quả gói khám tới bác sĩ để đọc cùng
- Hỏi trước xem mình nên làm gì rồi hãy chọn gói
Cách làm hợp lý là hỏi bác sĩ mình cần gì trước, rồi tìm nơi làm được đúng những thứ đó, thay vì chọn gói rồi mới tìm hiểu.
Đọc kết quả cho đúng
- Một chỉ số hơi lệch khoảng tham chiếu chưa chắc có ý nghĩa
- Khoảng tham chiếu được xây từ số đông, không phải từ bạn
- Xu hướng qua nhiều lần quan trọng hơn một lần đo
- Kết quả cần được đọc trong bối cảnh lâm sàng
- Đừng tự tra cứu rồi kết luận
- Mang kết quả tới bác sĩ để được giải thích
Xu hướng là phần thông tin quý nhất, và nó chỉ có được khi bạn giữ lại kết quả của các lần trước.
Giữ hồ sơ theo thời gian
- Chụp lại mọi kết quả và sắp theo ngày
- Ghi rõ nơi làm và ngày làm
- Mang cả chuỗi khi đi khám
- Ghi chú các thay đổi về thuốc và sức khoẻ giữa các lần
- Làm riêng cho từng người trong nhà
Một tập kết quả năm năm liên tiếp cho bác sĩ thấy được xu hướng, còn một tờ kết quả lẻ chỉ mô tả hôm nay.
Những câu nên hỏi bác sĩ
- Với tuổi và tình trạng của tôi thì nên tầm soát những gì
- Bao lâu làm lại một lần
- Có hạng mục nào tôi đang làm mà không còn cần không
- Nếu kết quả bất thường thì bước tiếp theo sẽ là gì
- Lợi ích và rủi ro của hạng mục này là gì
Câu hỏi về bước tiếp theo rất đáng đặt trước khi làm, vì nó giúp bạn biết mình đang bước vào chuỗi nào và chuẩn bị tinh thần cho các khả năng.
Câu hỏi thường gặp
Làm càng nhiều xét nghiệm càng tốt phải không?
Không. Mỗi xét nghiệm đều có khả năng cho kết quả sai, và kết quả bất thường không có ý nghĩa sẽ dẫn tới lo lắng và các thăm dò tiếp theo không cần thiết. Làm đúng thứ cần làm tốt hơn làm nhiều.
Dương tính giả là gì?
Là khi kết quả báo bất thường trong khi thực tế không có bệnh. Điều này xảy ra với mọi xét nghiệm và là một trong những lý do việc chọn đúng đối tượng tầm soát rất quan trọng.
Ai quyết định tôi nên tầm soát gì?
Bác sĩ, dựa trên tuổi, giới, tiền sử bản thân và gia đình, các yếu tố nguy cơ và tình trạng sức khoẻ chung của bạn. Không có một danh sách chung đúng cho mọi người.
Kết quả bình thường có nghĩa là chắc chắn không có bệnh không?
Không tuyệt đối. Xét nghiệm nào cũng có thể bỏ sót. Vì thế kết quả bình thường không có nghĩa là bỏ qua các triệu chứng mới xuất hiện sau đó.