Ba nhóm chỉ số này được nhắc tới nhiều tới mức thành nhàm, và chính vì nhàm nên người ta hay bỏ qua. Nhưng chúng có chung một đặc điểm khiến việc theo dõi trở nên cần thiết: chúng không gây triệu chứng gì cho tới khi đã gây hậu quả.
Huyết áp, im lặng nhất trong ba
- Phần lớn trường hợp không có triệu chứng trong nhiều năm
- Đau đầu và chóng mặt không phải dấu hiệu đáng tin
- Chỉ biết được bằng cách đo
- Huyết áp tâm thu có xu hướng tăng theo tuổi
- Xu hướng theo tuổi không có nghĩa là mức cao là chấp nhận được
Nhiều người chỉ đo huyết áp khi thấy khó chịu. Cách đó bỏ lỡ chính nhóm cần phát hiện nhất, là những người không thấy gì cả.
Đo huyết áp tại nhà cho đúng
- Ngồi nghỉ vài phút trước khi đo
- Lưng tựa vào ghế, chân chạm sàn, không bắt chéo chân
- Tay đặt ngang mức tim, có kê đỡ
- Vòng bít đúng cỡ, đặt trực tiếp lên da
- Không nói chuyện trong lúc đo
- Không đo ngay sau cà phê, thuốc lá hoặc vận động
- Đo vào cùng khung giờ và ghi lại
Sai một trong các bước này có thể làm lệch kết quả đáng kể, và người ta thường tự đo sai rồi lo lắng không cần thiết.
Vì sao chuỗi số đo tại nhà có giá trị
- Một lần đo tại phòng khám dễ bị ảnh hưởng bởi căng thẳng
- Chuỗi số đo tại nhà phản ánh thực tế hơn
- Cho thấy dao động trong ngày và giữa các ngày
- Giúp bác sĩ điều chỉnh điều trị chính xác hơn
- Mang cả sổ ghi đi khám thay vì kể lại bằng trí nhớ
Đừng tự điều chỉnh thuốc theo số đo hôm đó. Việc của bạn là ghi lại trung thực, việc điều chỉnh là của bác sĩ.
Đường huyết
- Đái tháo đường giai đoạn sớm thường không có triệu chứng
- Triệu chứng khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân thường xuất hiện muộn
- Tiền đái tháo đường là giai đoạn can thiệp có hiệu quả rõ
- Vận động và giảm cân có tác động thật ở giai đoạn này
- Nhịp xét nghiệm do bác sĩ chỉ định theo yếu tố nguy cơ
Tiền đái tháo đường hay bị coi là chưa sao đâu. Thực ra đó là lúc can thiệp cho kết quả tốt nhất.
Yếu tố nguy cơ đái tháo đường
- Thừa cân, nhất là mỡ bụng
- Tiền sử gia đình
- Ít vận động
- Huyết áp cao
- Rối loạn mỡ máu
- Tiền sử đái tháo đường thai kỳ
Thuộc nhiều nhóm trong danh sách này thì nên chủ động hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm, không đợi được nhắc.
Mỡ máu và nguy cơ tổng thể
- Không nên nhìn một chỉ số đơn lẻ
- Bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể
- Tính cả tuổi, giới, huyết áp, hút thuốc, đái tháo đường
- Cùng một chỉ số có ý nghĩa khác nhau ở hai người khác nhau
- Quyết định điều trị dựa trên nguy cơ tổng thể chứ không trên một con số
Đây là lý do hai người có cùng chỉ số mỡ máu có thể nhận hai lời khuyên hoàn toàn khác nhau, và điều đó không mâu thuẫn.
Những chỉ số thường đi kèm
- Vòng bụng, phản ánh mỡ nội tạng
- Cân nặng và chỉ số khối cơ thể
- Chức năng thận
- Chức năng gan
- Công thức máu
Vòng bụng là chỉ số đo được tại nhà bằng một chiếc thước dây, và nó cho thông tin mà cân nặng không cho.
Những gì tác động được lên cả ba nhóm
- Vận động đều đặn
- Giảm muối
- Giảm đường thêm vào và đồ uống có đường
- Bỏ thuốc lá
- Hạn chế rượu
- Giữ cân nặng hợp lý
- Ngủ đủ và điều trị ngưng thở khi ngủ nếu có
Điểm đáng chú ý là cùng một danh sách tác động lên cả ba nhóm chỉ số. Không cần chương trình riêng cho từng cái.
Về thuốc điều trị
- Uống đúng liều, đúng giờ theo đơn
- Không tự ngưng khi thấy chỉ số đã tốt
- Chỉ số tốt thường là nhờ thuốc đang có tác dụng
- Không tự tăng giảm theo số đo hôm đó
- Báo bác sĩ mọi tác dụng phụ thay vì tự bỏ
- Mang danh sách thuốc theo mỗi lần khám
Tự ngưng thuốc khi thấy đã ổn là sai lầm rất phổ biến, và nó làm mọi công sức theo dõi trở nên vô nghĩa.
Nhịp theo dõi
- Do bác sĩ đặt dựa trên kết quả và yếu tố nguy cơ
- Người đang điều trị thường được hẹn dày hơn
- Người có kết quả bình thường vẫn cần làm lại định kỳ
- Đi đủ các mốc kể cả khi thấy khoẻ
- Đặt nhắc ngay khi rời phòng khám
Chỉ số tốt một lần không bảo đảm cho nhiều năm sau. Việc theo dõi có ý nghĩa nằm ở tính liên tục.
Cách tự theo dõi tại nhà
- Một cuốn sổ hoặc ghi chú trên điện thoại
- Ghi số đo huyết áp kèm ngày giờ
- Ghi cân nặng và vòng bụng định kỳ
- Ghi các thay đổi về thuốc
- Mang toàn bộ theo mỗi lần khám
Cuốn sổ này là thứ biến các lần khám rời rạc thành một quá trình theo dõi liên tục, và nó là đóng góp mà chỉ bạn mới làm được.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp cao có triệu chứng gì không?
Phần lớn trường hợp không có triệu chứng gì trong nhiều năm. Đó chính là lý do phải đo chứ không thể dựa vào cảm giác. Đau đầu hay chóng mặt không phải dấu hiệu đáng tin của huyết áp cao.
Đo huyết áp tại nhà thế nào cho đúng?
Ngồi nghỉ vài phút, lưng tựa, chân chạm sàn, tay đặt ngang tim, không nói chuyện khi đo. Đo vào cùng khung giờ mỗi ngày và ghi lại kết quả kèm ngày giờ.
Tiền đái tháo đường có nghĩa là gì?
Là mức đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa tới ngưỡng chẩn đoán. Đây là giai đoạn can thiệp bằng vận động và ăn uống có tác dụng rõ, nên là tin đáng chú ý chứ không đáng bỏ qua.
Chỉ cần nhìn một chỉ số mỡ máu là đủ à?
Không. Bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể dựa trên nhiều yếu tố cùng lúc: tuổi, huyết áp, hút thuốc, đái tháo đường và các chỉ số mỡ máu. Một con số đơn lẻ không nói lên đủ.