Khi mất ngủ kéo dài, yêu cầu một viên thuốc là phản ứng tự nhiên. Ở người lớn tuổi, đây là chỗ cần dừng lại và bàn kỹ, không phải vì thuốc luôn sai mà vì cùng một viên thuốc tác động rất khác ở tuổi này so với tuổi bốn mươi.
Vì sao tác động khác đi
- Gan chuyển hoá thuốc chậm hơn
- Thận thải trừ kém hơn nên thuốc tồn tại lâu hơn
- Tỷ lệ mỡ trong cơ thể cao hơn, ảnh hưởng tới phân bố thuốc
- Não nhạy cảm hơn với tác dụng an thần
- Thường dùng nhiều thuốc cùng lúc nên dễ tương tác
Hệ quả thực tế là tác dụng kéo dài sang ban ngày, và đó là gốc của phần lớn vấn đề.
Nhóm rủi ro chính
- Buồn ngủ và chậm chạp vào ban ngày
- Tăng nguy cơ ngã, đặc biệt khi dậy đêm
- Lú lẫn hoặc nặng thêm tình trạng sẵn có
- Ảnh hưởng tới trí nhớ và khả năng tập trung
- Tương tác với các thuốc khác đang dùng
- Lệ thuộc khi dùng kéo dài
Nguy cơ ngã là mối lo lớn nhất, vì một cú ngã ở tuổi này có thể dẫn tới gãy xương và thay đổi hẳn mức độc lập.
Vì sao ngã lại hay xảy ra
- Thuốc còn tác dụng khi người bệnh dậy đi vệ sinh ban đêm
- Thăng bằng và phản xạ bị chậm lại
- Trời tối, mắt chưa thích nghi
- Cộng thêm hạ huyết áp khi đứng dậy
- Nhiều yếu tố cùng lúc trong một thời điểm
Đây là tình huống rất cụ thể và lặp lại: nửa đêm, tối, vừa tỉnh, còn thuốc trong người. Biết được thì phòng được phần nào.
Thuốc không kê đơn cũng cần hỏi
- Một số loại bán tự do có tác dụng an thần mạnh
- Có thể gây khô miệng, bí tiểu, táo bón, lú lẫn
- Nhiều người dùng lâu dài mà không ai theo dõi
- Hỏi dược sĩ trước khi mua
- Khai báo với bác sĩ dù đó là thuốc tự mua
Tự do mua được không có nghĩa là không có tác dụng phụ đáng kể, nhất là ở nhóm tuổi này.
Thảo dược và sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ
- Không có nghĩa là không tương tác với thuốc khác
- Thành phần và hàm lượng có thể không đồng nhất
- Vẫn cần khai báo khi đi khám
- Hỏi dược sĩ khi đang dùng thuốc điều trị
- Không dùng thay cho thuốc bác sĩ đã kê
Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại. Đây là nguyên tắc chung áp dụng cho cả nhóm sản phẩm này.
Khi nào thuốc có vai trò
- Khi mất ngủ ngắn hạn do một sự kiện cụ thể
- Khi các biện pháp không dùng thuốc chưa đủ
- Dùng trong thời gian ngắn và có kế hoạch dừng
- Kèm theo việc xử lý nguyên nhân nền
- Luôn do bác sĩ chỉ định và theo dõi
Thuốc có chỗ đứng của nó. Vấn đề nảy sinh khi nó trở thành giải pháp duy nhất và kéo dài vô thời hạn.
Những câu nên hỏi bác sĩ
- Thuốc này dự kiến dùng trong bao lâu
- Tác dụng phụ nào tôi cần chú ý
- Có ảnh hưởng tới các thuốc tôi đang dùng không
- Nên uống vào giờ nào
- Có làm tăng nguy cơ ngã không và tôi cần phòng thế nào
- Kế hoạch giảm dần sẽ như thế nào
Hỏi về kế hoạch dừng ngay từ lúc bắt đầu là cách tránh việc dùng kéo dài không định trước.
Dùng an toàn hơn nếu đã được kê
- Uống đúng liều và đúng giờ được dặn
- Không tự tăng liều khi thấy kém hiệu quả
- Không uống kèm rượu
- Lên giường ngay sau khi uống
- Bảo đảm lối đi tới nhà vệ sinh sáng và an toàn
- Cẩn thận đặc biệt trong đêm đầu tiên dùng
Đèn ngủ ở lối đi và dọn sạch vật cản là biện pháp phòng ngã đơn giản nhất cho người đang dùng nhóm thuốc này.
Khi muốn giảm hoặc ngừng
- Không tự ngưng đột ngột
- Bàn với bác sĩ để có kế hoạch giảm dần
- Kết hợp với các biện pháp không dùng thuốc
- Chuẩn bị tinh thần cho giai đoạn ngủ kém tạm thời
- Cần thời gian, thường tính bằng tuần tới tháng
- Báo bác sĩ nếu có biểu hiện bất thường
Giai đoạn ngủ kém khi giảm liều là chuyện dự kiến được, và biết trước thì không hoảng rồi quay lại liều cũ.
Rà soát toàn bộ danh sách thuốc
- Một số thuốc đang dùng cho bệnh khác có thể gây mất ngủ
- Một số thuốc uống sai giờ ảnh hưởng tới giấc ngủ
- Thuốc lợi tiểu uống muộn làm tiểu đêm nhiều
- Mang toàn bộ danh sách khi đi khám
- Rà lại định kỳ xem còn cần dùng gì
Rất nhiều trường hợp mất ngủ được cải thiện chỉ bằng việc đổi giờ uống một loại thuốc. Đây là thứ đáng hỏi trước khi nghĩ tới thuốc ngủ.
Thứ tự ưu tiên hợp lý
- Tìm và xử lý nguyên nhân nền trước
- Áp dụng các biện pháp không dùng thuốc
- Rà lại danh sách thuốc hiện có
- Nếu vẫn cần thì dùng thuốc ngắn hạn có kế hoạch
- Không để thuốc thành giải pháp mặc định lâu dài
Thứ tự này không phải để làm khó ai mà vì ở tuổi này, một viên thuốc ngủ và một cú ngã gãy xương có thể nằm gần nhau hơn người ta tưởng. Bàn kỹ với bác sĩ trước khi bắt đầu là cách giữ cho cả hai đầu của cán cân được cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thuốc ngủ nguy hiểm hơn ở người lớn tuổi?
Chuyển hoá và thải trừ chậm hơn nên thuốc tồn tại lâu hơn trong cơ thể, và não cũng nhạy cảm hơn. Hệ quả là an thần kéo dài sang ban ngày, tăng nguy cơ ngã và lú lẫn.
Thuốc ngủ không kê đơn thì an toàn hơn phải không?
Không nhất thiết. Một số loại bán tự do có thành phần gây tác dụng phụ đáng kể ở người lớn tuổi. Hãy hỏi dược sĩ trước khi mua bất kỳ loại nào.
Đang dùng thuốc ngủ lâu năm thì có bỏ được không?
Nhiều trường hợp giảm dần được, nhưng phải có kế hoạch của bác sĩ. Ngưng đột ngột có thể gây mất ngủ nặng hơn và các vấn đề khác, nên đừng tự dừng.
Thảo dược giúp ngủ thì sao?
Nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn hay không tương tác. Vẫn nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, đặc biệt khi đang dùng các thuốc khác.