Ngáy thường được kể lại như một chuyện hài trong gia đình. Nhưng có một dạng ngáy khác hẳn: tiếng ngáy to dần rồi đột ngột im bặt, vài giây sau là một tiếng thở hổn hển. Người nằm cạnh thường nhận ra và thấy sợ. Đó là dấu hiệu đáng được đưa tới bác sĩ.
Chuyện gì xảy ra
- Đường thở trên hẹp lại hoặc xẹp trong lúc ngủ
- Luồng khí bị cản làm mô rung, tạo tiếng ngáy
- Khi đường thở tắc hẳn thì hơi thở dừng lại một lúc
- Nồng độ oxy giảm xuống
- Não phải tỉnh dậy rất ngắn để mở lại đường thở
- Chu kỳ này lặp lại nhiều lần mỗi đêm
Người bệnh thường không nhớ những lần tỉnh rất ngắn ấy. Họ chỉ biết là ngủ cả đêm mà sáng dậy vẫn mệt.
Vì sao phổ biến hơn ở tuổi lớn
- Trương lực cơ vùng hầu họng giảm theo tuổi
- Thay đổi về cấu trúc đường thở
- Tăng cân, nhất là vùng cổ
- Một số thuốc an thần làm cơ giãn thêm
- Rượu trước khi ngủ làm nặng hơn
Hai yếu tố cuối là những thứ thay đổi được và thường tạo khác biệt rõ.
Dấu hiệu người khác quan sát được
- Ngáy to, nhất là khi nằm ngửa
- Có những khoảng ngừng thở rồi thở hổn hển
- Trằn trọc, thay đổi tư thế nhiều
- Thở bằng miệng
- Tiếng ngáy không đều, lúc to lúc im
Người ngủ cạnh là nguồn thông tin quan trọng nhất và nên được mời cùng đi khám.
Dấu hiệu tự mình nhận ra
- Tỉnh dậy vẫn thấy mệt như chưa ngủ
- Đau đầu vào buổi sáng
- Khô miệng, đau họng khi thức dậy
- Buồn ngủ ban ngày, gật gù khi ngồi yên
- Khó tập trung, hay quên
- Tỉnh giấc với cảm giác nghẹt thở
- Tiểu đêm nhiều lần
Tiểu đêm nhiều là dấu hiệu ít người liên hệ với ngưng thở khi ngủ, nhưng nó có mặt trong nhiều trường hợp.
Vì sao không nên bỏ qua
- Liên quan tới tăng huyết áp khó kiểm soát
- Liên quan tới các vấn đề tim mạch khác
- Ảnh hưởng tới đường huyết
- Buồn ngủ ban ngày làm tăng nguy cơ tai nạn và ngã
- Ảnh hưởng tới trí nhớ và khả năng tập trung
- Làm chất lượng sống giảm rõ rệt
Mối liên hệ với huyết áp đáng chú ý: có những trường hợp huyết áp mãi không kiểm soát được cho tới khi ngưng thở khi ngủ được xử lý.
Dễ bị quy nhầm cho tuổi tác
- Buồn ngủ ban ngày bị coi là người già hay buồn ngủ
- Hay quên bị coi là chuyện trí nhớ theo tuổi
- Mệt mỏi bị coi là đương nhiên
- Ngáy bị coi là thói quen lâu năm
- Nên nhiều trường hợp không được phát hiện
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc quy nhầm mọi thứ cho tuổi tác làm bỏ lỡ một tình trạng xử lý được.
Đi khám thì diễn ra thế nào
- Bác sĩ hỏi về triệu chứng ban đêm và ban ngày
- Hỏi người ngủ cạnh nếu có
- Khám vùng mũi họng, đánh giá đường thở
- Có thể chỉ định thăm dò giấc ngủ
- Thăm dò có thể làm tại cơ sở hoặc tại nhà tuỳ trường hợp
- Kết quả cho biết mức độ và hướng xử trí
Mang theo nhật ký giấc ngủ và lời kể của người ngủ cạnh giúp buổi khám đi nhanh hơn nhiều.
Các hướng xử trí
- Giảm cân nếu thừa cân, thường cải thiện rõ
- Tránh nằm ngửa, có nhiều cách hỗ trợ tư thế
- Không uống rượu trước khi ngủ
- Rà lại các thuốc an thần đang dùng với bác sĩ
- Máy thở áp lực dương khi có chỉ định
- Dụng cụ nha khoa trong một số trường hợp
- Can thiệp ngoại khoa với chỉ định riêng
Hướng xử trí phụ thuộc vào mức độ và nguyên nhân. Bác sĩ sẽ đề xuất sau khi có kết quả thăm dò.
Về máy thở áp lực dương
- Giữ đường thở mở bằng luồng khí có áp lực
- Cần thời gian làm quen, những đêm đầu thường khó
- Mặt nạ phải vừa mới dễ chịu và hiệu quả
- Nhiều người bỏ trong tuần đầu vì chưa quen
- Nên báo lại với nơi cấp máy để chỉnh thay vì bỏ hẳn
- Khi đã quen thì nhiều người thấy khác biệt rõ vào ban ngày
Giai đoạn làm quen là rào cản lớn nhất. Biết trước và được hỗ trợ chỉnh máy giúp vượt qua được.
Những việc làm được ngay
- Không uống rượu buổi tối
- Kê cao đầu giường một chút
- Thử nằm nghiêng thay vì nằm ngửa
- Giảm cân nếu thừa cân
- Xử lý nghẹt mũi nếu có
- Giữ giờ ngủ đều đặn
Những biện pháp này không thay thế chẩn đoán và điều trị nhưng có thể làm nhẹ bớt trong lúc chờ đi khám.
Vai trò của người nhà
- Quan sát và ghi lại những gì thấy ban đêm
- Quay một đoạn ghi âm hoặc quay phim nếu được
- Đi cùng khi đi khám để kể lại
- Khuyến khích kiên trì trong giai đoạn làm quen với điều trị
- Không đùa cợt về chuyện ngáy vì nó làm người bệnh ngại nói
Một đoạn ghi âm ngắn của tiếng ngáy có ngừng thở là bằng chứng rất thuyết phục, cả với bác sĩ lẫn với chính người bệnh khi họ còn chưa tin là mình có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Ngáy có phải lúc nào cũng là bệnh không?
Không. Ngáy đơn thuần khá phổ biến. Điều đáng chú ý là ngáy to kèm những khoảng ngừng thở, kèm thở hổn hển hoặc kèm buồn ngủ rõ vào ban ngày.
Làm sao biết mình có ngừng thở khi ngủ?
Người ngủ cạnh thường là người phát hiện ra. Nếu ở một mình thì các dấu hiệu gián tiếp là tỉnh dậy vẫn mệt, khô miệng, đau đầu buổi sáng và buồn ngủ ban ngày.
Chẩn đoán bằng cách nào?
Bằng thăm dò giấc ngủ, có thể làm tại cơ sở y tế hoặc bằng thiết bị đo tại nhà tuỳ chỉ định. Bác sĩ sẽ quyết định hình thức phù hợp sau khi khám.
Người gầy có bị không?
Có. Thừa cân là yếu tố nguy cơ quan trọng nhưng không phải yếu tố duy nhất. Cấu trúc đường thở, tuổi tác và một số yếu tố khác cũng tham gia.