Khi hỏi vì sao ngã, câu trả lời thường là vấp phải cái thảm. Nhưng cái thảm đó đã nằm ở đó mười năm. Điều thay đổi là người bước qua nó: có thể thăng bằng đã kém đi, có thể một loại thuốc mới, có thể huyết áp tụt khi vừa đứng dậy. Ngã gần như luôn là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại.
Thuốc, nhóm cần rà đầu tiên
- Thuốc an thần và thuốc ngủ làm chậm phản xạ
- Một số thuốc huyết áp có thể gây tụt huyết áp tư thế
- Thuốc lợi tiểu làm tiểu đêm nhiều, tăng số lần dậy
- Một số thuốc gây chóng mặt hoặc mờ mắt
- Nguy cơ tăng rõ khi dùng nhiều thuốc cùng lúc
- Không tự ngưng, hãy mang danh sách đi hỏi bác sĩ
Một buổi rà soát thuốc là can thiệp có hiệu quả cao mà không tốn kém gì. Nó thường bị bỏ qua chỉ vì không ai nghĩ tới việc đề nghị.
Hạ huyết áp khi đổi tư thế
- Huyết áp tụt khi chuyển từ nằm hoặc ngồi sang đứng
- Gây chóng mặt, hoa mắt, có khi tối sầm
- Hay xảy ra nhất khi dậy ban đêm
- Đo huyết áp ở ba tư thế để xác định
- Có thể liên quan tới thuốc, tới thiếu nước hoặc bệnh lý
- Cách phòng đơn giản là đứng dậy từ từ
Ngồi ở mép giường vài giây trước khi đứng là biện pháp đơn giản nhất và nên được biến thành thói quen cố định.
Sức mạnh và thăng bằng
- Cơ đùi yếu làm khó giữ vững khi loạng choạng
- Sợi cơ phản ứng nhanh giảm nên cứu ngã chậm hơn
- Thăng bằng kém đi do nhiều hệ cùng ảnh hưởng
- Thử đứng một chân và đứng lên ngồi xuống để tự đánh giá
- Đây là nhóm cải thiện được rõ nhất bằng tập luyện
Trong tất cả yếu tố nguy cơ, đây là nhóm mà nỗ lực của chính người đó tạo ra khác biệt lớn nhất.
Thị lực
- Nhìn kém làm khó nhận ra bậc thềm và vật cản
- Thích nghi bóng tối chậm gây nguy hiểm khi dậy đêm
- Cảm nhận chiều sâu kém làm bước hụt
- Kính đa tròng gây khó khi nhìn xuống chân
- Đục thể thuỷ tinh làm chói và giảm tương phản
- Khám mắt định kỳ là một phần của phòng ngã
Với kính đa tròng, khi xuống cầu thang nên cúi đầu để nhìn qua phần trên của tròng thay vì chỉ cụp mắt xuống.
Bàn chân và giày dép
- Đau chân làm thay đổi dáng đi
- Móng quặp, chai chân, biến dạng ngón đều ảnh hưởng
- Giảm cảm giác ở bàn chân làm mất thông tin về mặt sàn
- Dép lê không quai hậu là nguy cơ rất phổ biến
- Giày quá rộng hoặc đế trơn cũng vậy
- Đi chân trần trên sàn trơn là tình huống hay gây ngã
Kiểm tra bàn chân định kỳ và chọn giày dép phù hợp là can thiệp rẻ mà hiệu quả, nhất là với người có giảm cảm giác chân.
Các vấn đề sức khoẻ khác
- Rối loạn tiền đình gây chóng mặt
- Bệnh lý thần kinh làm giảm cảm giác và phối hợp
- Đái tháo đường, cả do biến chứng thần kinh lẫn do hạ đường huyết
- Bệnh tim gây ngất hoặc gần ngất
- Sa sút trí tuệ làm giảm khả năng đánh giá tình huống
- Đau khớp làm thay đổi cách bước
Vì danh sách này dài nên việc đánh giá nguy cơ ngã thường là một buổi khám riêng chứ không phải một câu hỏi phụ.
Thiếu nước và dinh dưỡng
- Thiếu nước gây chóng mặt và lú lẫn
- Ăn kém dẫn tới yếu sức
- Thiếu vitamin D được nhắc tới trong nhiều khuyến nghị
- Sụt cân không chủ ý đi kèm mất cơ
- Bổ sung vi chất nên theo chỉ định của bác sĩ
Về việc bổ sung vitamin D và liều dùng, hãy hỏi bác sĩ vì nhu cầu khác nhau ở từng người và không nên tự quyết.
Rượu
- Ảnh hưởng tới thăng bằng và phản xạ
- Tác động mạnh hơn ở người lớn tuổi
- Tương tác với nhiều thuốc
- Cũng làm tăng số lần dậy đêm
- Nên nói thật lượng uống khi đánh giá nguy cơ
Cùng một lượng rượu ở tuổi bảy mươi gây mất thăng bằng nhiều hơn hẳn so với tuổi bốn mươi.
Môi trường sống
- Ánh sáng không đủ, nhất là ban đêm
- Thảm rời, dây điện, đồ đạc bừa trên lối đi
- Sàn trơn, nhất là nhà vệ sinh
- Không có tay vịn ở nơi cần
- Đồ dùng để quá cao hoặc quá thấp
- Cầu thang không có tay vịn hoặc bậc không rõ
Đây là nhóm sửa được nhanh nhất và thường chỉ tốn một buổi cùng vài món đồ đơn giản.
Tự đánh giá bằng vài câu hỏi
- Năm qua tôi có ngã lần nào không
- Tôi có thấy loạng choạng khi đi không
- Tôi có lo lắng về việc ngã không
- Tôi có phải vịn khi đứng dậy khỏi ghế không
- Tôi có chóng mặt khi đứng dậy không
- Tôi có đang dùng nhiều loại thuốc không
Trả lời có ở bất kỳ câu nào là lý do đủ để nêu chuyện này trong lần khám tới.
Đề nghị rà soát với bác sĩ
- Nói rõ đã ngã hoặc suýt ngã bao nhiêu lần
- Mang toàn bộ danh sách thuốc
- Hỏi về việc đo huyết áp ở ba tư thế
- Hỏi xem có thuốc nào nên cân nhắc đổi không
- Hỏi về việc kiểm tra thăng bằng và dáng đi
- Hỏi về việc tầm soát loãng xương nếu chưa làm
Đây là những câu hoàn toàn hợp lý để đặt ra, và nhiều bác sĩ sẽ đánh giá cao việc người bệnh chủ động nêu vấn đề, vì nguy cơ ngã hay bị bỏ sót khi không ai nhắc tới.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nào làm tăng nguy cơ ngã?
Nhiều nhóm có thể góp phần, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc ngủ, một số thuốc huyết áp và thuốc ảnh hưởng tới thần kinh. Càng dùng nhiều thuốc thì nguy cơ càng cao. Hãy mang danh sách đi rà với bác sĩ.
Chóng mặt khi đứng dậy có nguy hiểm không?
Có, đây là một nguyên nhân ngã thường gặp. Nên đo huyết áp ở tư thế nằm, ngồi và đứng để xác định, và nói với bác sĩ vì đôi khi liên quan tới thuốc đang dùng.
Kính đa tròng có làm dễ ngã không?
Có thể, vì phần dưới của tròng dùng để nhìn gần lại là phần bạn nhìn qua khi nhìn xuống chân. Khi xuống cầu thang nên cúi đầu để nhìn qua phần trên, hoặc dùng kính đơn tròng khi đi ra ngoài.
Nên rà soát nguy cơ ngã bao lâu một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần với người trên sáu mươi lăm tuổi, và ngay lập tức sau bất kỳ cú ngã nào, sau khi ra viện hoặc sau khi thay đổi thuốc.