Khi nói về sức khoẻ tuổi già, người ta hay dừng ở tim mạch, xương khớp và trí nhớ. Còn một nhóm thay đổi khác ít được nhắc nhưng ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày rất rõ, và biết trước thì xử lý dễ hơn nhiều.
Hệ miễn dịch đáp ứng khác đi
- Phản ứng với tác nhân mới chậm hơn và yếu hơn
- Đáp ứng với tiêm chủng có thể không mạnh bằng người trẻ
- Đồng thời có tình trạng viêm nền âm ỉ tăng lên
- Dễ mắc bệnh nhiễm trùng hơn và diễn tiến nặng hơn
- Thời gian hồi phục sau bệnh kéo dài hơn
Hai đặc điểm nghe có vẻ mâu thuẫn: đáp ứng yếu hơn nhưng viêm nền lại tăng. Cả hai cùng tồn tại và cùng gây bất lợi.
Biểu hiện nhiễm trùng có thể không điển hình
- Có thể sốt nhẹ hoặc không sốt dù nhiễm trùng nặng
- Biểu hiện đầu tiên có khi là lú lẫn hoặc thay đổi tinh thần
- Có thể chỉ là mệt lả, ăn kém, không muốn dậy
- Ngã đột ngột cũng có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng
- Người nhà nên chú ý thay đổi so với ngày thường
Đây là điều rất quan trọng với người chăm sóc. Một cụ đột nhiên lẫn hơn hôm qua là lý do đủ để đi khám, kể cả khi không sốt.
Tiêm chủng ở người lớn tuổi
- Là một trong những biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất ở nhóm này
- Danh mục và lịch cụ thể do bác sĩ tư vấn
- Phụ thuộc vào tuổi, bệnh nền và tiền sử tiêm
- Một số loại cần nhắc lại theo chu kỳ
- Nên giữ sổ tiêm chủng cho người lớn
Nhiều gia đình giữ rất kỹ sổ tiêm chủng của trẻ nhưng không có gì tương tự cho người lớn tuổi. Đây là thứ nên làm.
Da thay đổi thế nào
- Mỏng hơn và mất dần lớp mỡ đệm dưới da
- Tuyến dầu hoạt động kém nên da khô
- Đàn hồi giảm, da chùng và nhăn
- Dễ bầm tím sau va chạm nhẹ
- Vết thương lâu lành hơn
- Điều hoà thân nhiệt qua da kém hiệu quả hơn
Điều hoà thân nhiệt kém là lý do người lớn tuổi dễ bị ảnh hưởng bởi cả nắng nóng lẫn giá lạnh, và cần được lưu ý theo mùa.
Chăm sóc da đơn giản
- Tắm nước ấm vừa, không quá nóng và không quá lâu
- Dùng sữa tắm dịu nhẹ thay vì xà phòng mạnh
- Thoa dưỡng ẩm ngay khi da còn hơi ẩm sau tắm
- Mặc đồ mềm, tránh chất liệu gây ngứa
- Che nắng khi ra ngoài
- Ngứa không đỡ với dưỡng ẩm thì đi khám
Thời điểm thoa dưỡng ẩm quan trọng không kém loại dùng. Thoa lên da còn ẩm giữ nước tốt hơn nhiều so với thoa lên da đã khô hẳn.
Da và nguy cơ loét tì đè
- Xảy ra ở người nằm hoặc ngồi lâu một tư thế
- Hay gặp ở vùng xương nhô như cùng cụt, gót chân, khuỷu
- Da mỏng và dinh dưỡng kém làm nguy cơ tăng
- Thay đổi tư thế thường xuyên là biện pháp chính
- Giữ da khô ráo và sạch
- Phát hiện sớm khi thấy vùng da đỏ không mất khi ấn
Vùng đỏ không nhạt đi khi ấn là dấu hiệu sớm nhất và là lúc can thiệp còn dễ. Để tới khi trợt da thì việc chăm sóc khó hơn nhiều.
Thận và ý nghĩa với việc dùng thuốc
- Khả năng lọc của thận giảm dần theo tuổi
- Nhiều thuốc thải qua thận nên tích luỹ dễ hơn
- Liều thuốc ở người lớn tuổi có thể cần điều chỉnh
- Nguy cơ tác dụng không mong muốn tăng lên
- Càng nhiều thuốc thì nguy cơ tương tác càng cao
- Khai đầy đủ mọi thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng
Rà lại toàn bộ danh sách thuốc định kỳ với bác sĩ là việc có giá trị lớn và ít được làm. Có những thuốc dùng nhiều năm mà không ai xem lại còn cần không.
Tiêu hoá thay đổi
- Nhu động ruột chậm lại
- Táo bón phổ biến hơn, nhất là khi uống ít nước và ít vận động
- Một số thuốc góp phần gây táo bón
- Hấp thu một số vitamin có thể kém đi
- Cảm giác đói và no thay đổi
- Vấn đề răng miệng ảnh hưởng tới việc nhai
Táo bón ở người lớn tuổi không nên bị coi là chuyện vặt, vì nó ảnh hưởng tới ăn uống, tới tinh thần và đôi khi gây biến chứng.
Răng miệng
- Khô miệng phổ biến hơn, nhiều khi do thuốc
- Khô miệng làm tăng nguy cơ sâu răng và khó nuốt
- Mất răng ảnh hưởng trực tiếp tới dinh dưỡng
- Răng giả cần được kiểm và chỉnh định kỳ
- Khám răng định kỳ vẫn cần thiết ở tuổi này
Liên hệ giữa răng miệng và dinh dưỡng rất trực tiếp: nhai khó thì ăn ít đạm và ít rau, và cả hai đều quan trọng cho việc giữ cơ.
Điều hoà thân nhiệt
- Cảm nhận nóng lạnh kém nhạy hơn
- Đổ mồ hôi kém hiệu quả hơn khi trời nóng
- Giữ ấm kém hơn khi trời lạnh
- Nguy cơ say nắng và hạ thân nhiệt đều tăng
- Cần chủ động theo dõi nhiệt độ môi trường thay vì dựa vào cảm giác
Dùng nhiệt kế phòng và đặt quy tắc theo nhiệt độ là cách đúng, giống như cách dùng thiết bị báo khói thay cho khứu giác. Khi một cơ chế cảm nhận đã kém nhạy thì phải có thứ khác đảm nhận việc cảnh báo, và đó là nguyên tắc chung cho gần như mọi thay đổi theo tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi có nên tiêm chủng không?
Có, và đây là một trong những biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất cho nhóm tuổi này. Danh mục và lịch tiêm cụ thể nên hỏi bác sĩ vì phụ thuộc vào tuổi và bệnh nền.
Vì sao da người lớn tuổi hay ngứa?
Thường do da khô vì tuyến dầu hoạt động kém đi. Nhưng ngứa kéo dài cũng có thể liên quan tới bệnh lý hoặc thuốc đang dùng, nên nếu không đỡ với dưỡng ẩm thì đi khám.
Chức năng thận giảm theo tuổi ảnh hưởng gì?
Ảnh hưởng lớn nhất là tới việc dùng thuốc, vì nhiều thuốc thải qua thận. Đó là lý do liều thuốc ở người lớn tuổi có thể khác và vì sao cần khai đủ mọi thuốc đang dùng.
Sốt nhẹ ở người lớn tuổi có đáng lo không?
Có. Người lớn tuổi có thể nhiễm trùng nặng mà chỉ sốt nhẹ hoặc không sốt. Thay đổi đột ngột về tinh thần hoặc sức lực đôi khi là dấu hiệu duy nhất và cần được khám.