Gần như ai qua tuổi sáu mươi cũng có lúc đứng giữa phòng mà không nhớ mình vào đây làm gì. Rồi lo. Rồi nghĩ tới những chuyện đáng sợ. Thực ra có một ranh giới khá rõ giữa việc trí nhớ chậm lại theo tuổi và việc có vấn đề thật, và biết được ranh giới đó giúp bớt lo mà vẫn không chủ quan.
Trí nhớ thay đổi bình thường như thế nào
- Tốc độ nhớ ra chậm lại, nhưng cuối cùng vẫn nhớ
- Cần nhiều thời gian hơn để học thứ mới
- Dễ mất tập trung khi có nhiều việc cùng lúc
- Khó nhớ tên riêng hơn khó nhớ sự việc
- Nhớ lại được khi có gợi ý
- Không ảnh hưởng tới việc tự lo sinh hoạt
Điểm chung của cả nhóm này là thông tin vẫn còn đó, chỉ là truy xuất chậm hơn. Được gợi ý là nhớ ra.
Những gì thuộc nhóm đáng chú ý
- Quên hẳn những việc vừa xảy ra trong ngày
- Hỏi đi hỏi lại cùng một câu mà không nhớ đã hỏi
- Kể lại cùng một chuyện nhiều lần trong một buổi
- Lạc đường ở nơi quen thuộc
- Khó làm những việc từng làm rất thành thạo
- Đặt đồ ở chỗ lạ rồi không tìm lại được
- Khó theo dõi một cuộc trò chuyện
Khác biệt lớn nhất là ở chỗ có gợi ý cũng không nhớ ra, và ở chỗ nó bắt đầu ảnh hưởng tới việc hằng ngày.
Những biểu hiện ngoài trí nhớ
- Khó tìm từ khi nói, hay dùng từ thay thế chung chung
- Nhầm lẫn về thời gian, không nhớ hôm nay là ngày nào
- Khó xử lý con số, tính tiền, quản lý giấy tờ
- Thay đổi tính cách, cáu gắt hoặc thu mình lại
- Giảm hứng thú với những việc từng thích
- Kém phán đoán trong các quyết định thường ngày
Sa sút nhận thức không chỉ là chuyện trí nhớ. Nhiều khi thay đổi về tính cách hoặc về khả năng quản lý việc nhà xuất hiện trước.
Ba câu hỏi hữu ích để tự đánh giá
- Việc quên có ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày không
- Nó có nặng lên rõ rệt trong sáu tháng tới một năm qua không
- Người thân có nhận xét gì khác so với trước không
Câu thứ ba quan trọng nhất. Người trong cuộc thường không tự nhận ra, còn người sống cùng thì thấy rất rõ.
Vì sao người thân thường nhận ra trước
- Họ có mốc so sánh liên tục qua nhiều năm
- Người có vấn đề thường tự bù đắp mà không biết
- Một số người che giấu vì ngại
- Sự thay đổi diễn ra chậm nên chính mình không thấy
- Nhận xét của người thân là dữ liệu có giá trị
Vì thế khi người nhà nói dạo này ông bà khác trước, đó không nên bị gạt đi mà nên được ghi nhận.
Suy giảm nhận thức nhẹ
- Là mức nằm giữa thay đổi theo tuổi và sa sút trí tuệ
- Có thể đo được bằng các bài đánh giá
- Chưa ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt hằng ngày
- Không phải trường hợp nào cũng tiến triển nặng thêm
- Là giai đoạn nên được theo dõi và can thiệp sớm
Đây là lý do đi khám sớm có ý nghĩa. Giai đoạn này có nhiều lựa chọn hơn và nhiều thời gian hơn để chuẩn bị.
Đừng vội kết luận điều tệ nhất
- Nhiều nguyên nhân gây suy giảm trí nhớ có thể xử lý được
- Thiếu ngủ, thiếu nước, thuốc đang dùng, trầm cảm đều có thể gây ra
- Một số vấn đề nội tiết và thiếu vi chất cũng vậy
- Nhiễm trùng có thể gây lú lẫn cấp tính ở người lớn tuổi
- Chỉ có khám mới phân biệt được
Tỷ lệ những trường hợp có nguyên nhân xử lý được không hề nhỏ, và đó là lý do mạnh nhất để đi khám thay vì tự đoán.
Chuẩn bị trước khi đi khám
- Ghi lại các biểu hiện cụ thể kèm ví dụ
- Ghi từ bao giờ bắt đầu và thay đổi nhanh hay chậm
- Mang danh sách toàn bộ thuốc và thực phẩm chức năng
- Ghi các bệnh đang điều trị
- Người thân đi cùng và kể lại quan sát của mình
- Mang kết quả khám cũ nếu có
Ví dụ cụ thể có giá trị hơn nhiều so với câu dạo này hay quên. Ví dụ: tuần trước quên tắt bếp hai lần, hôm qua hỏi giờ ăn cơm bốn lần.
Buổi khám thường gồm gì
- Hỏi bệnh kỹ, cả với người bệnh lẫn người nhà
- Bài đánh giá nhận thức ngắn
- Khám thần kinh
- Xét nghiệm máu để tìm nguyên nhân xử lý được
- Chẩn đoán hình ảnh khi có chỉ định
- Đánh giá tâm trạng và tình trạng trầm cảm
Phần xét nghiệm máu tồn tại chính vì mục đích loại trừ những nguyên nhân có thể điều trị.
Những gì giúp được ngay
- Ghi chú, lịch treo tường, hộp thuốc chia ngày
- Đặt đồ ở vị trí cố định
- Dùng nhắc nhở trên điện thoại
- Giữ nhịp sinh hoạt đều đặn
- Ngủ đủ và xử lý những gì phá giấc ngủ
- Giữ liên hệ xã hội và vận động đều
Dùng công cụ hỗ trợ trí nhớ không phải là đầu hàng. Nó giải phóng não khỏi việc phải nhớ những thứ vặt vãnh.
Khi nào cần đi khám ngay
- Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ hoặc vài ngày
- Kèm sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng
- Sau khi thay đổi thuốc
- Kèm yếu một bên người hoặc nói khó
- Sau một cú ngã hoặc va đập vào đầu
Lú lẫn xuất hiện nhanh là tình huống cấp, khác hẳn với suy giảm trí nhớ diễn ra qua nhiều tháng. Nhóm này cần được đưa đi khám ngay chứ không chờ hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Quên tên người quen có đáng lo không?
Quên tên rồi nhớ lại sau, hoặc nhớ ra khi được gợi ý, là chuyện rất thường gặp ở mọi lứa tuổi. Đáng chú ý hơn là khi quên luôn cả việc mình có quen người đó.
Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong ngày có bình thường không?
Lặp lại câu hỏi trong thời gian ngắn, không nhớ là mình đã hỏi, là một trong những dấu hiệu sớm đáng được đưa đi khám. Không nên bỏ qua.
Có phép thử nào tự làm tại nhà không?
Các bài kiểm tra trên mạng không đủ tin cậy để kết luận. Cách hữu ích hơn là ghi lại những biểu hiện cụ thể quan sát được và mang đi khám.
Đi khám sớm để làm gì khi chưa chắc có bệnh?
Vì nhiều nguyên nhân gây suy giảm trí nhớ có thể xử lý được, và vì nếu là sa sút nhận thức thì phát hiện sớm cho nhiều lựa chọn hơn về điều trị và về sắp xếp cuộc sống.