Có một tình huống mà nhận ra sớm thay đổi hẳn kết quả: người nhà đột nhiên lẫn hơn hẳn so với hôm qua. Nói lộn xộn, không nhận ra người quen, lúc tỉnh lúc mê. Rất nhiều gia đình ghi nhận đó như một bước tiến của tuổi già rồi đợi xem. Thực ra đây là tình huống cần được khám ngay.
Nhận ra bằng hai đặc điểm
- Xuất hiện nhanh, trong vài giờ tới vài ngày
- Dao động trong ngày, lúc tỉnh táo lúc lẫn hẳn
- Thường nặng hơn về chiều tối và ban đêm
- Kèm thay đổi mức tỉnh táo, có khi lơ mơ có khi kích động
- Khó tập trung, không theo được câu chuyện
Tốc độ và sự dao động là hai dấu hiệu phân biệt rõ nhất so với suy giảm trí nhớ diễn ra qua nhiều tháng.
Các biểu hiện có thể gặp
- Nói lộn xộn, không mạch lạc
- Không biết đang ở đâu, hôm nay là ngày nào
- Không nhận ra người thân
- Nhìn hoặc nghe thấy những thứ không có thật
- Kích động, giằng co, đòi về
- Hoặc ngược lại, lờ đờ, nằm im, ít nói
- Đảo lộn ngày đêm
Dạng lờ đờ ít được nhận ra hơn dạng kích động, vì một cụ nằm im ngoan ngoãn không làm ai lo lắng. Nhưng nó cũng nghiêm trọng như nhau.
Những nguyên nhân thường gặp
- Nhiễm trùng, hay gặp nhất là đường tiết niệu và phổi
- Thiếu nước và rối loạn điện giải
- Thuốc mới, đổi liều hoặc tương tác thuốc
- Đau chưa được kiểm soát
- Bí tiểu hoặc táo bón nặng
- Thiếu oxy do bệnh tim hoặc phổi
- Đường huyết quá cao hoặc quá thấp
- Sau phẫu thuật hoặc sau chấn thương
- Thiếu ngủ kéo dài
Danh sách này gần như toàn là những thứ xử lý được. Đó chính là lý do việc đi khám có ý nghĩa quyết định.
Những nguyên nhân dễ bị bỏ qua nhất
- Bí tiểu, người bệnh không nói được nên không ai biết
- Táo bón nặng
- Đau răng hoặc đau ở nơi không nhìn thấy
- Một loại thuốc mới thêm vào tuần trước
- Thiếu nước trong đợt nắng nóng
Với người không diễn đạt được, cơn đau hoặc sự khó chịu có thể biểu hiện thành kích động chứ không thành lời than.
Vì sao không nên chờ
- Phần lớn nguyên nhân xử lý được nếu tìm ra sớm
- Kéo dài làm tăng nguy cơ biến chứng
- Người bệnh dễ ngã, dễ tự làm mình bị thương
- Có thể ăn uống kém dẫn tới thiếu nước thêm
- Thời gian lú lẫn càng dài thì hồi phục càng chậm
Đây không phải nhóm tình huống chờ vài hôm xem sao. Trì hoãn làm mọi thứ khó hơn.
Cần làm gì ngay
- Đưa đi khám tại cơ sở y tế
- Mang theo toàn bộ danh sách thuốc đang dùng
- Kể rõ tình trạng trước đó thế nào và thay đổi từ khi nào
- Kể cả những thay đổi nhỏ gần đây như thêm thuốc, bị ngã, ăn kém
- Không tự cho uống thuốc an thần cho đỡ kích động
- Có người ở cạnh, không để một mình
Thông tin về mốc thời gian là thứ bác sĩ cần nhất. Trước hôm nào còn bình thường và bắt đầu khác từ lúc nào.
Khi nằm viện
- Đây là môi trường có nguy cơ cao
- Môi trường lạ, tiếng ồn, mất nhịp ngày đêm
- Đau sau mổ, thuốc mới, ít vận động
- Thiếu ngủ do bị đánh thức nhiều lần
- Không có kính và máy trợ thính bên cạnh
Một người bình thường vẫn tự lo được có thể lú lẫn hẳn sau vài ngày nằm viện, và phần lớn nguyên nhân là môi trường chứ không phải bệnh.
Cách giúp giữ định hướng
- Mang kính và máy trợ thính cho người bệnh dùng
- Đặt đồng hồ và lịch trong tầm nhìn
- Mở rèm ban ngày, giảm ánh sáng ban đêm
- Nhắc nhẹ nhàng hôm nay là ngày nào, đang ở đâu
- Mang vài vật quen thuộc từ nhà
- Có người quen ở cạnh
- Giữ nhịp ăn ngủ đều nhất có thể
Kính và máy trợ thính đứng đầu danh sách vì lý do đơn giản: một người không nhìn rõ và không nghe rõ trong môi trường lạ thì rất dễ mất định hướng.
Vận động sớm và đủ nước
- Cho ngồi dậy và đi lại sớm nhất có thể trong giới hạn an toàn
- Bảo đảm đủ nước, theo dõi lượng uống
- Chú ý việc đi vệ sinh đều đặn
- Kiểm tra xem có bí tiểu hoặc táo bón không
- Bảo đảm đau được kiểm soát
Những việc này vừa phòng lú lẫn vừa phòng mất cơ và loét tì đè, nên chúng đáng làm trong mọi trường hợp.
Cách ứng xử khi người bệnh đang lú lẫn
- Nói chậm, câu ngắn, giọng bình tĩnh
- Không tranh cãi về những điều họ tin là thật
- Không hỏi dồn dập hoặc kiểm tra trí nhớ
- Giảm tiếng ồn và người ra vào
- Bảo đảm an toàn quanh giường
- Trấn an bằng sự có mặt hơn là bằng lời giải thích
Tranh cãi để chứng minh họ nhầm không có tác dụng và thường làm tăng kích động. Hướng sự chú ý sang chuyện khác hiệu quả hơn.
Sau khi qua đợt cấp
- Hồi phục có thể mất nhiều ngày tới nhiều tuần
- Một số người không về hẳn được mức trước đó
- Cần đánh giá lại nhận thức sau khi đã ổn
- Rà lại danh sách thuốc
- Chú ý phòng ngừa cho những lần nằm viện sau
Một đợt lú lẫn cấp là dấu hiệu cho thấy dự trữ của não đang mỏng, và đó là thông tin đáng để cả gia đình lẫn bác sĩ lưu ý cho những lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Lú lẫn đột ngột khác hay quên theo tuổi thế nào?
Khác ở tốc độ và ở sự dao động. Lú lẫn cấp xuất hiện trong vài giờ tới vài ngày, lúc tỉnh lúc lẫn, thường kèm thay đổi mức tỉnh táo. Hay quên theo tuổi diễn ra qua nhiều tháng và ổn định hơn.
Có phải cứ lú lẫn là do sa sút trí tuệ không?
Không. Lú lẫn xuất hiện nhanh thường có nguyên nhân cấp tính như nhiễm trùng, thiếu nước, thuốc, đau hoặc rối loạn chuyển hoá. Phần lớn xử lý được nếu tìm ra nguyên nhân.
Người đã có sa sút trí tuệ có bị lú lẫn cấp không?
Có, và họ còn dễ bị hơn. Khi thấy tình trạng xấu đi nhanh bất thường ở người đã có sa sút trí tuệ thì nên nghĩ tới một nguyên nhân cấp mới và đưa đi khám.
Nằm viện có làm tăng nguy cơ không?
Có. Môi trường lạ, thiếu ngủ, đau, thuốc mới và bất động đều là yếu tố nguy cơ. Đó là lý do việc giữ định hướng và vận động sớm khi nằm viện lại quan trọng tới vậy.