Hệ tim mạch là nơi ranh giới giữa lão hoá bình thường và bệnh mờ nhất, vì cả hai đều tiến triển chậm và cả hai đều ít gây triệu chứng ở giai đoạn sớm. Biết chỗ nào là bình thường giúp bạn không lo quá, còn biết chỗ nào là dấu hiệu giúp bạn không chủ quan.
Mạch máu cứng dần
- Thành động mạch mất dần tính đàn hồi theo thời gian
- Mạch cứng thì áp lực khi tim bóp truyền đi mạnh hơn
- Huyết áp tâm thu có xu hướng tăng theo tuổi
- Huyết áp tâm trương có thể giữ nguyên hoặc giảm
- Chênh lệch giữa hai số ngày càng rộng
Xu hướng này là phần bình thường. Nhưng xu hướng bình thường không có nghĩa là mức cao là chấp nhận được, và đây là chỗ hay bị lẫn.
Tim đáp ứng chậm hơn
- Nhịp tim tối đa khi gắng sức giảm dần theo tuổi
- Tim mất nhiều thời gian hơn để tăng nhịp khi bắt đầu vận động
- Cũng mất nhiều thời gian hơn để trở về nhịp nghỉ
- Thành tim dày lên một chút và cứng hơn
- Khả năng giãn ra để nhận máu giảm nhẹ
Hệ quả thực tế là cần khởi động lâu hơn và hồi phục lâu hơn, chứ không phải là không tập được.
Những thay đổi khác
- Van tim dày lên và có thể vôi hoá nhẹ
- Hệ dẫn truyền điện trong tim mất dần một số tế bào
- Cảm nhận khát giảm nên dễ thiếu nước
- Điều hoà huyết áp khi đứng dậy kém nhạy hơn
- Hay chóng mặt khi đổi tư thế đột ngột
Chóng mặt khi đứng dậy nhanh là phần nên lưu ý vì nó liên quan trực tiếp tới nguy cơ ngã.
Dự trữ tim mạch và ý nghĩa của nó
- Lúc nghỉ, tim người lớn tuổi hoạt động bình thường
- Khác biệt chỉ lộ ra khi gắng sức
- Khi ốm hoặc phẫu thuật, dự trữ thấp trở thành vấn đề
- Vận động đều đặn giữ được phần dự trữ này
- Ngồi nhiều làm dự trữ giảm nhanh hơn tuổi tác
Người ít vận động ở tuổi sáu mươi có thể có dự trữ thấp hơn người vận động đều ở tuổi bảy mươi. Tuổi không phải yếu tố duy nhất.
Dấu hiệu cần đi khám
- Khó thở khi làm việc trước đây làm được dễ dàng
- Đau hoặc tức ngực khi gắng sức, đỡ khi nghỉ
- Tim đập nhanh, đập không đều mới xuất hiện
- Phù hai chân, nhất là về chiều
- Khó thở khi nằm, phải kê cao gối mới ngủ được
- Ngất hoặc gần ngất
Đau ngực khi gắng sức và đỡ khi nghỉ là kiểu triệu chứng rất đặc trưng và cần được khám sớm, không chờ xem có tự hết không.
Dấu hiệu cần cấp cứu
- Đau ngực dữ dội kéo dài, có thể lan lên hàm hoặc xuống tay
- Khó thở đột ngột và nặng
- Méo miệng, yếu một bên người, nói khó
- Mất thăng bằng đột ngột
- Đau đầu dữ dội đột ngột chưa từng có
Với nhóm này, thời gian là yếu tố quyết định. Gọi cấp cứu ngay, không tự đi xe tới viện và không chờ xem có đỡ không.
Đo huyết áp tại nhà
- Ngồi nghỉ vài phút trước khi đo
- Ngồi thẳng lưng, chân chạm sàn, tay đặt ngang tim
- Không đo ngay sau khi uống cà phê hoặc sau vận động
- Đo vào cùng khung giờ mỗi ngày
- Ghi lại kết quả kèm ngày giờ
- Mang chuỗi số đo theo khi đi khám
Một chuỗi số đo đều đặn tại nhà có giá trị hơn hẳn một lần đo ở phòng khám, nơi nhiều người có huyết áp cao hơn bình thường vì căng thẳng.
Những gì có tác động thật
- Vận động đều đặn, kể cả đi bộ nhanh
- Giảm muối trong bữa ăn
- Bỏ thuốc lá, có lợi ở mọi lứa tuổi
- Hạn chế rượu bia
- Giữ cân nặng hợp lý
- Ngủ đủ và điều trị ngưng thở khi ngủ nếu có
- Kiểm soát các bệnh mạn tính đi kèm
Không mục nào trong danh sách này là mới hay bí mật. Điều khác biệt nằm ở chỗ làm đều trong nhiều năm chứ không phải làm mạnh trong vài tuần.
Về thuốc tim mạch
- Uống đúng liều và đúng giờ theo đơn
- Không tự ngưng khi thấy đã khoẻ
- Không tự tăng giảm liều theo số đo hôm đó
- Báo bác sĩ về mọi thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng
- Hỏi dược sĩ khi có thắc mắc về tương tác
- Mang danh sách thuốc theo mỗi lần khám
Người lớn tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, và nguy cơ tương tác tăng theo số lượng. Rà lại danh sách thuốc định kỳ với bác sĩ là việc rất đáng làm.
Tầm soát và theo dõi
- Đo huyết áp định kỳ
- Xét nghiệm mỡ máu và đường huyết theo chỉ định
- Đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể chứ không chỉ một chỉ số
- Điện tâm đồ khi có chỉ định
- Nhịp theo dõi do bác sĩ đặt dựa trên tiền sử
Đánh giá nguy cơ tổng thể quan trọng hơn việc chăm chăm vào một con số, vì các yếu tố cộng hưởng với nhau chứ không độc lập.
Bắt đầu vận động khi đã có tuổi
- Hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình mới
- Bắt đầu nhẹ và tăng dần, đừng vội
- Khởi động lâu hơn so với khi còn trẻ
- Đi bộ nhanh là lựa chọn an toàn và hiệu quả
- Dừng lại và đi khám nếu thấy đau ngực hoặc khó thở bất thường
- Đều đặn quan trọng hơn cường độ
Điểm cuối đáng nhắc lại: ba mươi phút đi bộ mỗi ngày trong nhiều năm có tác động lớn hơn nhiều so với vài buổi tập nặng rồi bỏ. Cơ thể đáp ứng với sự lặp lại, không đáp ứng với những đợt bùng phát ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp tăng theo tuổi có phải là bình thường không?
Huyết áp tâm thu có xu hướng tăng dần theo tuổi do mạch máu cứng lại, nhưng điều đó không có nghĩa là huyết áp cao là chấp nhận được. Ngưỡng cần xử lý do bác sĩ quyết định dựa trên từng người.
Khó thở khi lên cầu thang có phải chuyện của tuổi không?
Thở nhanh hơn khi gắng sức là bình thường, nhưng khó thở tới mức phải dừng lại ở quãng đường trước đây đi được thì cần đi khám, nhất là khi nó mới xuất hiện.
Có nên tự đo huyết áp tại nhà không?
Rất nên, nếu đo đúng cách và ghi lại. Chuỗi số đo tại nhà cho bác sĩ thông tin tốt hơn nhiều so với một lần đo tại phòng khám. Hỏi bác sĩ về cách đo và nhịp đo phù hợp.
Người lớn tuổi có nên tập thể dục mạnh không?
Vận động đều đặn có lợi ở mọi lứa tuổi, nhưng cường độ và loại hình cần phù hợp với tình trạng tim mạch của từng người. Hãy hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu một chương trình tập mới.