Tầm soát ung thư là một trong những tiến bộ y học có ảnh hưởng lớn nhất tới tuổi thọ. Đồng thời nó cũng là lĩnh vực mà việc làm quá mức gây ra hại thật. Cả hai điều này cùng đúng, và hiểu được cả hai giúp quyết định tỉnh táo hơn.
Vì sao tầm soát có ích
- Nhiều loại ung thư có giai đoạn sớm không triệu chứng
- Phát hiện ở giai đoạn đó thường cho kết quả điều trị tốt hơn
- Một số chương trình còn phát hiện được tổn thương tiền ung thư
- Xử lý tổn thương tiền ung thư có thể ngăn bệnh phát triển
- Đây là lý do các chương trình tầm soát tồn tại
Việc phát hiện và xử lý tổn thương tiền ung thư là dạng có lợi ích rõ ràng nhất, vì nó ngăn bệnh chứ không chỉ phát hiện sớm.
Vì sao không tầm soát mọi loại
- Không phải loại nào cũng có giai đoạn sớm đủ dài
- Không phải loại nào cũng có xét nghiệm đủ chính xác
- Phát hiện sớm không phải lúc nào cũng thay đổi kết cục
- Một số xét nghiệm có rủi ro đáng kể
- Tỷ lệ mắc thấp làm tỷ lệ dương tính giả tương đối cao hơn
Điều kiện thứ ba là điều kiện khó thoả mãn nhất và là lý do nhiều ý tưởng tầm soát nghe hay nhưng không được đưa vào khuyến nghị.
Những chương trình thường được nhắc tới
- Tầm soát ung thư cổ tử cung ở phụ nữ
- Tầm soát ung thư vú ở phụ nữ
- Tầm soát ung thư đại trực tràng
- Một số chương trình cho nhóm nguy cơ cao như người hút thuốc nhiều năm
- Tuổi bắt đầu, tuổi kết thúc và nhịp cụ thể do hướng dẫn chuyên môn quy định
Các con số cụ thể thay đổi theo hướng dẫn của từng nơi và từng thời kỳ, nên hãy hỏi bác sĩ về mốc áp dụng cho bạn.
Tiền sử gia đình làm thay đổi gì
- Có thể làm tuổi bắt đầu tầm soát sớm hơn
- Có thể làm nhịp tầm soát dày hơn
- Có thể mở ra các chương trình dành cho nhóm nguy cơ cao
- Cần biết rõ người thân nào, loại gì, ở tuổi nào
- Thông tin về thế hệ thứ nhất có giá trị nhất
Vẽ một cây phả hệ đơn giản với thông tin về bệnh của người thân là việc rất đáng làm trước khi đi khám.
Mặt trái ít được nói tới
- Dương tính giả gây lo lắng và các thăm dò tiếp theo
- Một số thăm dò tiếp theo có xâm lấn và có rủi ro
- Chẩn đoán quá mức dẫn tới điều trị những thứ vốn không gây hại
- Điều trị luôn có tác dụng phụ
- Kết quả bình thường có thể tạo an tâm sai
Không nói tới những điều này không làm chúng biến mất. Người biết trước sẽ đối diện với một kết quả bất thường bình tĩnh hơn.
Vì sao có giới hạn tuổi trên
- Lợi ích tầm soát cần nhiều năm mới thể hiện
- Rủi ro của thăm dò và điều trị thì đến ngay
- Ở tuổi rất cao hoặc khi có nhiều bệnh nặng, cán cân có thể đảo chiều
- Kỳ vọng sống còn lại là yếu tố được cân nhắc
- Đây là quyết định nên bàn với bác sĩ, không có công thức chung
Với người rất cao tuổi, câu hỏi hợp lý là việc phát hiện ra sẽ thay đổi điều gì trong cuộc sống của tôi. Nếu câu trả lời là không nhiều thì việc dừng là hợp lý.
Khi kết quả bất thường
- Bất thường ở tầm soát không đồng nghĩa với có ung thư
- Phần lớn các trường hợp bất thường hoá ra là lành tính
- Bước tiếp theo là các thăm dò xác định
- Hỏi rõ bước tiếp theo là gì và mất bao lâu
- Cố giữ bình tĩnh trong thời gian chờ kết quả
- Đưa người thân đi cùng khi nhận kết quả
Thời gian chờ giữa kết quả bất thường và kết luận cuối là giai đoạn căng thẳng. Biết trước rằng phần lớn hoá ra lành tính giúp đi qua nó dễ hơn.
Những gì tầm soát không thay thế được
- Không thay thế việc đi khám khi có triệu chứng
- Không thay thế việc bỏ thuốc lá
- Không thay thế lối sống lành mạnh
- Không thay thế tiêm chủng phòng ngừa nếu có chỉ định
- Kết quả bình thường không phải giấy chứng nhận vĩnh viễn
Triệu chứng mới xuất hiện cần được khám ngay, bất kể lần tầm soát gần nhất cho kết quả gì.
Những dấu hiệu cần đi khám không chờ tầm soát
- Sụt cân không chủ ý
- Chảy máu bất thường ở bất kỳ đâu
- Khối u hoặc chỗ sưng mới xuất hiện
- Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài
- Ho kéo dài hoặc khàn tiếng không hết
- Vết loét không lành
- Nuốt khó hoặc đau khi nuốt
Những dấu hiệu này thuộc về khám bệnh chứ không phải tầm soát, và chúng cần được xử lý theo lộ trình khác.
Cách quyết định cùng bác sĩ
- Hỏi chương trình nào phù hợp với tuổi và tình trạng của mình
- Hỏi lợi ích và rủi ro cụ thể của từng chương trình
- Nói rõ tiền sử gia đình
- Hỏi bước tiếp theo nếu kết quả bất thường
- Nói rõ điều gì quan trọng với mình
- Quyết định cùng nhau thay vì làm theo gói có sẵn
Với một số chương trình, các hướng dẫn hiện nay khuyến khích quyết định chung giữa bác sĩ và người bệnh, vì lợi ích và rủi ro gần nhau tới mức giá trị cá nhân của mỗi người trở thành yếu tố quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tầm soát tất cả các loại ung thư không?
Không. Chỉ một số loại có chương trình tầm soát được khuyến nghị, vì chỉ những loại đó thoả mãn các điều kiện về lợi ích vượt trội so với tác hại. Bác sĩ sẽ tư vấn loại nào phù hợp với bạn.
Tiền sử gia đình có ung thư thì làm gì?
Nên nói rõ với bác sĩ về người thân nào mắc loại gì và ở tuổi nào. Thông tin này có thể thay đổi cả tuổi bắt đầu lẫn nhịp tầm soát dành cho bạn.
Vì sao có khuyến nghị dừng tầm soát ở tuổi nhất định?
Vì lợi ích của tầm soát cần nhiều năm mới thể hiện, trong khi rủi ro của thăm dò và điều trị thì đến ngay. Với người tuổi rất cao hoặc có nhiều bệnh nặng, cán cân có thể đảo chiều.
Kết quả tầm soát bình thường thì yên tâm tuyệt đối chứ?
Không. Không xét nghiệm nào phát hiện được mọi trường hợp. Nếu xuất hiện triệu chứng mới thì vẫn phải đi khám, đừng dựa vào kết quả cũ để yên tâm.