Các gói khám sức khoẻ thường nặng về xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh. Nhưng nếu hỏi điều gì ảnh hưởng nhiều nhất tới việc một người còn tự lo được hay không, câu trả lời lại nằm ở những thứ hiếm khi có trong gói: mắt, tai, xương, răng và thăng bằng.
Khám mắt định kỳ
- Đo thị lực và đo độ khúc xạ
- Soi đèn khe kiểm tra phần trước
- Đo nhãn áp
- Soi đáy mắt khi có chỉ định
- Nhiều vấn đề tiến triển âm thầm và chỉ thấy khi soi
- Thị lực kém liên quan trực tiếp tới nguy cơ ngã
Đo kính ở tiệm không phải là khám mắt. Hai việc này khác nhau và không thay thế cho nhau.
Đo thính lực
- Nghe kém theo tuổi diễn ra chậm nên khó tự nhận ra
- Người nhà thường nhận ra trước
- Hỗ trợ sớm giúp não duy trì khả năng xử lý âm thanh
- Liên quan tới duy trì giao tiếp và tới nhận thức
- Cũng liên quan tới an toàn khi nghe tín hiệu cảnh báo
Trì hoãn hỗ trợ thính lực thường vì ngại chứ không vì lý do y tế, và cái giá của việc trì hoãn lại rất thật.
Đo mật độ xương
- Loãng xương thường không có triệu chứng cho tới khi gãy
- Đo được bằng kỹ thuật đơn giản và nhanh
- Chỉ định cho nhóm có yếu tố nguy cơ
- Kết quả giúp quyết định có cần can thiệp không
- Nên nhắc bác sĩ nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ mà chưa đo
Người từng gãy xương sau một cú ngã rất nhẹ nên được đánh giá về loãng xương, vì đó là dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
Khám răng miệng
- Vẫn cần thiết ở tuổi này, không phải chuyện chỉ dành cho người trẻ
- Kiểm tra răng, lợi, niêm mạc miệng
- Kiểm tra răng giả còn vừa không
- Xử lý khô miệng, nhiều khi liên quan tới thuốc
- Sàng lọc tổn thương bất thường trong khoang miệng
Liên hệ giữa răng miệng và dinh dưỡng rất trực tiếp: nhai khó thì ăn ít đạm và ít rau, và cả hai đều cần cho việc giữ cơ.
Đánh giá nguy cơ ngã
- Hỏi về tiền sử ngã và suýt ngã trong năm qua
- Rà soát toàn bộ danh sách thuốc
- Đo huyết áp ở tư thế nằm, ngồi và đứng
- Kiểm tra thăng bằng và dáng đi
- Kiểm tra bàn chân và giày dép
- Đánh giá môi trường sống nếu có thể
Đây là hạng mục có tác động lớn tới chất lượng sống nhưng gần như không bao giờ xuất hiện trong gói khám. Nên chủ động đề nghị.
Sàng lọc trầm cảm
- Trầm cảm ở người lớn tuổi hay bị quy cho tuổi tác
- Có thể không biểu hiện buồn bã rõ ràng
- Thường thấy mất hứng thú, chán ăn, ngủ kém, hay quên
- Có thể bị nhầm với sa sút trí tuệ
- Là tình trạng điều trị được
- Có các bộ câu hỏi sàng lọc đơn giản
Sàng lọc chỉ mất vài phút với một bộ câu hỏi ngắn, nhưng nó mở ra khả năng điều trị cho một tình trạng thường bị bỏ qua hoàn toàn.
Sàng lọc nhận thức
- Bài đánh giá ngắn giúp phát hiện thay đổi sớm
- Kết quả cần được đọc trong bối cảnh cụ thể
- Một bài kiểm tra không đủ để chẩn đoán
- Giá trị nằm ở việc so sánh qua các lần
- Kết quả bất thường mở đường cho việc tìm nguyên nhân xử lý được
Nhiều nguyên nhân gây suy giảm nhận thức là xử lý được, và đó là lý do sàng lọc có ý nghĩa dù bản thân sa sút trí tuệ chưa chữa khỏi được.
Đánh giá dinh dưỡng
- Theo dõi cân nặng qua các lần khám
- Hỏi về khẩu vị và lượng ăn
- Sụt cân không chủ ý là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân
- Đánh giá khả năng nhai nuốt
- Hỏi về hoàn cảnh sống và việc chuẩn bị bữa ăn
Câu hỏi về việc ai nấu ăn và có ăn một mình không nghe không giống câu hỏi y tế, nhưng nó dự báo tình trạng dinh dưỡng rất tốt.
Đánh giá khả năng sinh hoạt
- Tự tắm rửa, mặc quần áo, đi vệ sinh
- Tự nấu ăn, đi chợ, dọn dẹp
- Tự quản lý thuốc và tiền bạc
- Tự đi lại trong và ngoài nhà
- Thay đổi trong các mục này là tín hiệu quan trọng
Phải bỏ một việc từng tự làm được là dấu hiệu nhạy nhất trong toàn bộ việc theo dõi sức khoẻ tuổi già.
Rà soát thuốc định kỳ
- Mang toàn bộ thuốc và thực phẩm chức năng tới
- Xem còn cần dùng hết không
- Kiểm tra tương tác
- Xem có thuốc nào gây tác dụng phụ đang bị bỏ qua không
- Đơn giản hoá lịch uống nếu được
- Nên làm ít nhất mỗi năm một lần
Có những thuốc được kê nhiều năm trước cho một tình huống đã qua mà không ai xem lại. Buổi rà soát tìm ra chúng.
Cách đề nghị các hạng mục này
- Nêu ra trong lần khám định kỳ tới
- Nói rõ điều gì đang khiến bạn quan tâm
- Ví dụ dạo này tôi hay loạng choạng khi đi
- Hỏi thẳng liệu có nên đánh giá nguy cơ ngã không
- Mang danh sách thuốc theo
- Đưa người nhà đi cùng nếu cần kể thêm quan sát
Những hạng mục này thường không được đề xuất tự động vì chúng không nằm trong gói nào cả. Việc bạn chủ động nêu là cách để chúng được xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Ai nên đo mật độ xương?
Thường là phụ nữ sau mãn kinh, người có tiền sử gia đình gãy xương do loãng xương, người từng gãy xương sau chấn thương nhẹ và người có các yếu tố nguy cơ khác. Bác sĩ sẽ xác định cụ thể.
Vì sao khám răng lại liên quan tới sức khoẻ chung?
Vì nhai khó dẫn tới ăn ít đạm và ít rau, mà hai nhóm này quan trọng cho việc giữ cơ. Ngoài ra vấn đề răng miệng còn ảnh hưởng tới giao tiếp và tới sự tự tin.
Sàng lọc trầm cảm ở người lớn tuổi có cần không?
Có, và nó hay bị bỏ qua vì biểu hiện dễ bị quy cho tuổi tác. Trầm cảm ở người cao tuổi thường biểu hiện bằng mất hứng thú, chán ăn và hay quên hơn là bằng buồn bã rõ ràng.
Đánh giá nguy cơ ngã gồm những gì?
Thường gồm hỏi về tiền sử ngã, rà soát thuốc, đo huyết áp ở nhiều tư thế, kiểm tra thăng bằng và dáng đi, đánh giá thị lực và bàn chân. Đây là một buổi khám riêng chứ không phải một câu hỏi phụ.