Sa sút trí tuệ là chủ đề mà nhiều gia đình không dám nhắc tới. Nỗi sợ khiến người ta trì hoãn việc đi khám, và trì hoãn lại làm mất đi chính giai đoạn có nhiều lựa chọn nhất. Hiểu rõ hơn về nó không làm nó bớt nghiêm trọng, nhưng làm cho các quyết định trở nên tỉnh táo hơn.
Sa sút trí tuệ là gì
- Là tình trạng suy giảm nhận thức đủ để ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày
- Không chỉ là trí nhớ mà còn ngôn ngữ, phán đoán, định hướng
- Là một hội chứng do nhiều bệnh khác nhau gây ra
- Phổ biến hơn theo tuổi nhưng không phải chuyện tất yếu
- Tiến triển theo thời gian với tốc độ khác nhau ở từng người
Điểm quan trọng là nó là bệnh chứ không phải giai đoạn bình thường của lão hoá. Sự phân biệt này ảnh hưởng tới cả cách chăm sóc lẫn cách đối xử.
Các dạng thường gặp
- Dạng liên quan tới bệnh Alzheimer, thường gặp nhất
- Dạng do nguyên nhân mạch máu
- Dạng liên quan tới thể Lewy
- Dạng thuỳ trán thái dương
- Nhiều trường hợp là hỗn hợp nhiều nguyên nhân
Mỗi dạng có đặc điểm khởi phát và tiến triển khác nhau, và việc xác định dạng nào có ý nghĩa với hướng xử trí.
Những biểu hiện sớm hay gặp
- Quên hẳn những việc vừa xảy ra
- Lặp lại câu hỏi hoặc câu chuyện
- Khó tìm từ khi nói
- Nhầm lẫn về thời gian và nơi chốn
- Khó làm những việc từng thành thạo
- Thay đổi tính cách hoặc tâm trạng
- Rút khỏi các hoạt động xã hội
Không phải dạng nào cũng bắt đầu bằng trí nhớ. Một số dạng khởi phát bằng thay đổi tính cách hoặc bằng khó khăn về ngôn ngữ.
Quá trình chẩn đoán
- Hỏi bệnh kỹ với cả người bệnh và người nhà
- Bài đánh giá nhận thức
- Khám thần kinh toàn diện
- Xét nghiệm máu để loại trừ nguyên nhân xử lý được
- Chẩn đoán hình ảnh não khi có chỉ định
- Đánh giá tâm trạng để phân biệt với trầm cảm
- Đôi khi cần theo dõi theo thời gian mới rõ
Chẩn đoán thường không xong trong một buổi. Đây là điều nên biết trước để không sốt ruột.
Vì sao phát hiện sớm quan trọng
- Loại trừ được các nguyên nhân có thể điều trị
- Có thêm lựa chọn về điều trị và can thiệp
- Người bệnh còn tự tham gia vào quyết định về cuộc sống của mình
- Gia đình có thời gian chuẩn bị thay vì phải quyết vội
- Xử lý các yếu tố làm nặng thêm
- Sắp xếp giấy tờ, tài chính khi còn đủ năng lực
Điểm thứ ba có lẽ là điều đáng giá nhất: được nói lên nguyện vọng của chính mình về cách được chăm sóc sau này.
Những gì làm được sau chẩn đoán
- Điều trị theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa
- Xử lý các bệnh đi kèm cho tốt
- Rà soát và tối ưu danh sách thuốc
- Duy trì vận động và hoạt động xã hội
- Sắp xếp môi trường sống an toàn và dễ định hướng
- Hỗ trợ giác quan bằng kính và máy trợ thính
- Xây dựng nếp sinh hoạt đều đặn
Danh sách này cho thấy vẫn còn nhiều việc làm được. Chẩn đoán không phải là điểm dừng của mọi can thiệp.
Các yếu tố nguy cơ có thể tác động
- Huyết áp cao không kiểm soát
- Đái tháo đường
- Hút thuốc lá
- Ít vận động
- Thừa cân
- Nghe kém không được hỗ trợ
- Cô lập xã hội
- Uống nhiều rượu
- Chấn thương đầu lặp lại
Điều đáng chú ý là phần lớn danh sách này trùng với các yếu tố nguy cơ tim mạch. Chăm sóc mạch máu cũng là chăm sóc não.
Những gì không có bằng chứng vững
- Các sản phẩm quảng cáo là bổ não, tăng trí nhớ
- Trò chơi luyện trí nhớ cải thiện đúng trò đó nhưng ít lan sang việc khác
- Các phương pháp hứa hẹn ngăn chặn hoàn toàn
- Nhóm sản phẩm này nhắm vào nỗi sợ nhiều hơn là vào bằng chứng
- Hỏi bác sĩ trước khi bỏ tiền và bỏ hy vọng vào bất cứ thứ gì
Nỗi sợ sa sút trí tuệ là mảnh đất màu mỡ cho các lời hứa. Đây là chỗ cần tỉnh táo nhất.
Nói chuyện trong gia đình
- Không nói sau lưng người bệnh
- Chọn thời điểm yên tĩnh, không vội
- Bắt đầu bằng quan tâm chứ không bằng cáo buộc
- Đề xuất đi khám như một việc kiểm tra bình thường
- Chuẩn bị cho phản ứng từ chối, đó là chuyện thường gặp
- Có thể nhờ bác sĩ gia đình mở lời
Người có vấn đề về nhận thức thường phủ nhận, một phần vì sợ, một phần vì chính tình trạng đó làm họ khó tự nhận ra. Kiên nhẫn quan trọng hơn tranh luận.
Đừng quên người chăm sóc
- Chăm sóc lâu dài là công việc nặng cả thể chất lẫn tinh thần
- Người chăm sóc cũng cần được nghỉ và được hỗ trợ
- Chia sẻ công việc giữa các thành viên
- Tìm hiểu các nguồn hỗ trợ sẵn có
- Chăm sóc sức khoẻ của chính mình không phải là ích kỷ
Sức khoẻ của người chăm sóc quyết định chất lượng chăm sóc mà người bệnh nhận được. Đây là phần hay bị bỏ quên nhất trong cả câu chuyện, và nó cần được nói tới ngay từ đầu chứ không đợi tới lúc kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Sa sút trí tuệ có phải là một phần tất yếu của tuổi già không?
Không. Phổ biến hơn theo tuổi nhưng không phải ai già cũng mắc. Nó là bệnh chứ không phải giai đoạn bình thường của lão hoá.
Chẩn đoán mất bao lâu?
Thường không chỉ trong một buổi. Bác sĩ cần loại trừ các nguyên nhân khác, làm xét nghiệm và đôi khi theo dõi theo thời gian mới kết luận được.
Phát hiện sớm có ích gì khi chưa chữa khỏi được?
Có nhiều ích lợi: loại trừ nguyên nhân xử lý được, có thêm lựa chọn điều trị, và quan trọng nhất là còn thời gian để người bệnh tự tham gia vào các quyết định về cuộc sống của mình.
Có cách nào giảm nguy cơ không?
Một số yếu tố nguy cơ có thể tác động được như huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc, ít vận động, nghe kém và cô lập xã hội. Xử lý chúng có lợi cho cả tim mạch lẫn nhận thức.