Đây là chủ đề ít được nói tới nhất trong toàn bộ câu chuyện về khám sức khoẻ, vì nó đi ngược trực giác. Chúng ta quen nghĩ rằng kiểm tra thêm bao giờ cũng tốt hơn. Nhưng có một thời điểm mà việc tìm thêm không còn giúp được gì, và nhận ra thời điểm đó cũng là một phần của chăm sóc tử tế.
Vì sao lợi ích tầm soát cần thời gian
- Tầm soát tìm thứ sẽ gây vấn đề trong tương lai
- Phải mất nhiều năm thì thứ đó mới biểu hiện
- Lợi ích thể hiện ở việc tránh được vấn đề ở tương lai đó
- Nếu quãng thời gian phía trước ngắn hơn quãng đó thì không có lợi ích
- Trong khi rủi ro của thăm dò thì đến ngay lập tức
Đây là logic đằng sau mọi khuyến nghị có giới hạn tuổi trên, và nó là logic y học chứ không phải phân biệt tuổi tác.
Những gì thuộc về phía chi phí
- Lo lắng trong thời gian chờ kết quả
- Dương tính giả và chuỗi thăm dò tiếp theo
- Một số thăm dò có xâm lấn và có rủi ro
- Điều trị những thứ vốn sẽ không gây hại
- Thời gian và công sức đi lại, nhất là khi đi lại khó
- Mệt mỏi và gián đoạn cuộc sống hằng ngày
Với người rất cao tuổi hoặc có nhiều bệnh, mỗi lần đi khám là một việc lớn chứ không phải chuyện nhẹ nhàng.
Khái niệm kỳ vọng sống còn lại
- Không phải là dự đoán chính xác cho một cá nhân
- Là công cụ để cân nhắc giữa lợi ích và chi phí
- Phụ thuộc vào tuổi, bệnh nền và tình trạng chức năng
- Hai người cùng tuổi có thể rất khác nhau
- Bác sĩ dùng nó để tư vấn chứ không để quyết định thay
Người tám mươi tuổi khoẻ mạnh, tự đi lại, không bệnh nền có thể được khuyên tiếp tục tầm soát trong khi người bảy mươi có nhiều bệnh nặng thì không.
Khi nào nên đặt lại câu hỏi
- Khi tuổi đã rất cao
- Khi có nhiều bệnh mạn tính nặng
- Khi khả năng sinh hoạt đã giảm nhiều
- Khi việc đi khám trở thành gánh nặng thật sự
- Khi người bệnh nói rõ họ không muốn can thiệp thêm
Mục cuối rất quan trọng và thường bị gia đình gạt đi. Mong muốn của chính người đó là yếu tố nên được đặt lên trước.
Câu hỏi hữu ích để tự đặt
- Nếu phát hiện ra thì tôi có muốn điều trị không
- Việc điều trị đó sẽ ảnh hưởng thế nào tới cuộc sống của tôi
- Kết quả này sẽ thay đổi điều gì trong những gì tôi làm hằng ngày
- Tôi có sẵn sàng cho chuỗi thăm dò tiếp theo không
Câu hỏi đầu tiên là câu quan trọng nhất. Nếu câu trả lời là không muốn điều trị thì việc tầm soát mất phần lớn ý nghĩa.
Dừng không có nghĩa là bỏ mặc
- Vẫn tiếp tục điều trị các bệnh đang có
- Vẫn kiểm soát triệu chứng như đau, khó thở
- Vẫn theo dõi để giữ chức năng và chất lượng sống
- Vẫn đi khám khi có triệu chứng mới
- Vẫn tiêm chủng phòng bệnh nếu phù hợp
- Chỉ là không tìm thêm những thứ chưa có dấu hiệu
Đây là điểm quan trọng nhất và hay bị hiểu sai. Dừng tầm soát không phải là ngừng chăm sóc mà là chuyển hướng chăm sóc.
Những gì nên được ưu tiên thay vào
- Kiểm soát đau và các triệu chứng khó chịu
- Duy trì khả năng đi lại và tự chăm sóc
- Phòng ngã
- Bảo đảm dinh dưỡng và đủ nước
- Hỗ trợ thị lực và thính lực
- Đơn giản hoá danh sách thuốc
- Giữ kết nối xã hội và tinh thần
Danh sách này mang lại lợi ích thấy được ngay, khác với tầm soát vốn mang lại lợi ích ở tương lai xa.
Đơn giản hoá thuốc cũng là một phần
- Một số thuốc phòng ngừa cũng cần nhiều năm mới có lợi
- Logic giống như với tầm soát
- Càng nhiều thuốc thì nguy cơ tương tác và tác dụng phụ càng cao
- Rà soát định kỳ với bác sĩ xem còn cần gì
- Không tự ngưng bất kỳ thuốc nào
Việc này phải do bác sĩ thực hiện, nhưng người bệnh và gia đình có thể chủ động đề nghị một buổi rà soát.
Cách nói chuyện trong gia đình
- Bắt đầu bằng câu hỏi điều gì quan trọng nhất với bố mẹ bây giờ
- Không bắt đầu bằng việc nên bỏ xét nghiệm nào
- Lắng nghe trước khi đề xuất
- Tôn trọng mong muốn của người trong cuộc
- Có thể nhờ bác sĩ giải thích cho cả nhà cùng nghe
- Đây là cuộc trò chuyện nhiều lần chứ không phải một lần
Cuộc trò chuyện về mục tiêu dễ hơn nhiều so với cuộc trò chuyện về cắt bớt, dù cuối cùng chúng dẫn tới cùng một chỗ.
Khi con cháu muốn làm thêm mọi thứ
- Xuất phát từ tình thương và từ mong muốn làm được gì đó
- Nhưng làm thêm không phải lúc nào cũng là làm tốt hơn
- Hỏi bác sĩ lợi ích cụ thể của từng việc được đề xuất
- Cân nhắc gánh nặng thực tế lên người bệnh
- Hỏi người bệnh muốn gì và tôn trọng câu trả lời
Cảm giác muốn làm gì đó là cảm giác rất người và rất chính đáng. Nhưng đôi khi điều tốt nhất có thể làm cho một người là ngồi bên cạnh họ thay vì đưa họ đi làm thêm một xét nghiệm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Dừng tầm soát có phải là bỏ cuộc không?
Không. Đó là chuyển ưu tiên sang những việc mang lại lợi ích rõ ràng hơn cho người đó ở thời điểm đó, ví dụ kiểm soát triệu chứng, duy trì chức năng và chất lượng sống.
Vì sao lợi ích của tầm soát cần nhiều năm?
Vì nó nhằm phát hiện thứ sẽ gây vấn đề trong tương lai. Nếu quãng thời gian phía trước ngắn hơn quãng cần để bệnh đó biểu hiện thì việc phát hiện không thay đổi được gì.
Ai là người quyết định?
Đây là quyết định chung giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ. Giá trị và mong muốn của chính người đó là yếu tố quan trọng, không chỉ là con số tuổi.
Nói chuyện này với người thân thế nào cho khéo?
Bắt đầu bằng câu hỏi điều gì quan trọng nhất với bố mẹ bây giờ, thay vì bắt đầu bằng việc nên bỏ xét nghiệm nào. Cuộc trò chuyện về mục tiêu dễ hơn cuộc trò chuyện về cắt bớt.