Một người lớn tuổi đang sinh hoạt bình thường, nhập viện vì viêm phổi, nằm mười ngày rồi ra viện. Bệnh đã khỏi nhưng người thì khác hẳn: không tự đứng dậy được, đi phải có người dìu. Chuyện này xảy ra thường xuyên và phần lớn không phải do bệnh mà do mười ngày nằm.
Vì sao nằm lại làm mất cơ nhanh tới vậy
- Cơ chỉ giữ lại phần được sử dụng
- Nằm bất động là tín hiệu rõ nhất rằng cơ không cần thiết
- Quá trình phân huỷ cơ diễn ra ngay từ những ngày đầu
- Bệnh tật kèm viêm làm phân huỷ nhanh hơn nữa
- Ăn kém trong lúc ốm làm thiếu nguyên liệu để bù
- Người lớn tuổi mất nhanh hơn và lấy lại chậm hơn người trẻ
Ba yếu tố cùng lúc: không dùng, viêm và thiếu ăn. Chúng cộng hưởng chứ không cộng đơn thuần.
Cái giá không chỉ là cơ
- Thăng bằng giảm theo, nguy cơ ngã tăng
- Sức bền tim phổi cũng giảm
- Nguy cơ loét tì đè, huyết khối, viêm phổi
- Tinh thần đi xuống khi mất khả năng tự chủ
- Có thể dẫn tới phải phụ thuộc lâu dài
Một đợt nằm dài ở tuổi cao có thể là bước ngoặt thay đổi hẳn mức độc lập, và đó là lý do việc này đáng được chú ý nghiêm túc.
Nguyên tắc vận động sớm
- Bắt đầu vận động sớm nhất có thể trong giới hạn an toàn
- Hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng về mức phù hợp
- Ngồi dậy tốt hơn nằm, đứng tốt hơn ngồi, đi tốt hơn đứng
- Ngay cả vài phút mỗi lần cũng có ý nghĩa
- Nhiều lần ngắn tốt hơn một lần dài
Thang bậc nằm, ngồi, đứng, đi là cách nghĩ đơn giản và đúng. Mục tiêu mỗi ngày là leo lên được bậc cao hơn hoặc giữ được bậc hiện tại lâu hơn.
Những việc làm được ngay tại giường
- Gồng cơ đùi rồi thả, lặp lại nhiều lần
- Co duỗi cổ chân, xoay cổ chân
- Nâng chân thẳng lên khỏi mặt giường
- Bóp bóng hoặc khăn cuộn bằng tay
- Nâng tay lên cao, đưa sang ngang
- Đổi tư thế thường xuyên
Những bài này trông rất nhẹ nhưng chúng gửi tín hiệu cho cơ thể rằng cơ vẫn đang được dùng, và đó là điều quan trọng nhất.
Tiến lên ngồi và đứng
- Ngồi ở mép giường, thả chân xuống
- Ngồi ghế thay vì nằm trong ngày
- Đứng dậy vịn vào thành giường khi được phép
- Đi vài bước trong phòng có người hỗ trợ
- Tăng dần theo khả năng và theo hướng dẫn
Ngồi ghế trong ngày thay vì nằm cả ngày là thay đổi đơn giản mà có tác động lớn, và thường chỉ cần có người giúp chuyển sang ghế.
Dinh dưỡng trong giai đoạn bệnh
- Nhu cầu đạm thường tăng khi ốm chứ không giảm
- Ăn kém là chuyện hay gặp, cần chủ động khắc phục
- Chia nhỏ bữa, chọn món dễ ăn
- Bảo đảm đủ nước
- Hỏi bác sĩ về sản phẩm dinh dưỡng bổ sung nếu ăn quá kém
- Người có bệnh thận hoặc đái tháo đường cần lời khuyên riêng
Người ta hay nghĩ ốm thì ăn cháo loãng cho nhẹ bụng. Nhưng cháo trắng gần như không có đạm, và đó là lúc cơ thể cần đạm nhất.
Chuẩn bị trước khi nhập viện có kế hoạch
- Tăng cường tập trong những tuần trước nếu là mổ theo lịch
- Bảo đảm dinh dưỡng tốt trước khi vào viện
- Hỏi trước về kế hoạch vận động sau mổ
- Mang theo giày dép an toàn để tập đi
- Bàn với gia đình về việc hỗ trợ khi về nhà
Người vào viện với thể trạng tốt hơn thì ra viện ở mức tốt hơn. Vài tuần chuẩn bị trước một cuộc mổ theo lịch là khoản đầu tư rất đáng.
Vai trò của người nhà
- Nhắc và hỗ trợ người bệnh vận động
- Giúp chuyển từ giường sang ghế
- Đưa đồ ăn vừa tầm và khuyến khích ăn
- Không làm thay mọi việc người bệnh còn tự làm được
- Hỏi nhân viên y tế về mức vận động cho phép
Làm thay hết mọi việc vì thương là phản xạ tự nhiên nhưng lại đẩy nhanh quá trình mất chức năng. Hỗ trợ đúng là để người bệnh tự làm phần họ làm được.
Sau khi ra viện
- Đây là giai đoạn quyết định có phục hồi được hay không
- Đặt mục tiêu vận động cụ thể mỗi ngày
- Tăng dần, không vội nhưng cũng không dừng
- Bảo đảm dinh dưỡng đủ đạm
- Hỏi về phục hồi chức năng nếu cần
- Sắp xếp nhà cửa để giảm nguy cơ ngã
Nhiều người về nhà rồi nghỉ ngơi thêm vài tuần cho khoẻ hẳn. Đó chính là giai đoạn mất thêm cơ, và nó kéo dài thời gian phục hồi ra rất nhiều.
Khi phải nằm dài ngày tại nhà
- Đổi tư thế thường xuyên để tránh loét tì đè
- Duy trì các bài tập tại giường
- Cho ngồi dậy trong ngày nếu có thể
- Chú ý dinh dưỡng và đủ nước
- Hỏi về chương trình phục hồi chức năng tại nhà
- Theo dõi da ở các vùng xương nhô
Với người phải nằm lâu, việc duy trì những vận động nhỏ mỗi ngày là công việc thật sự cần được lên lịch và theo dõi, chứ không phải chuyện làm khi nào tiện. Đó là khác biệt giữa một người còn ngồi dậy được sau ba tháng và một người thì không.
Câu hỏi thường gặp
Nằm bao lâu thì bắt đầu mất cơ?
Quá trình bắt đầu rất sớm, tính bằng ngày chứ không phải tuần. Ở người lớn tuổi, chỉ vài ngày bất động đã đủ gây khác biệt rõ về sức mạnh.
Ốm thì nên nghỉ hoàn toàn cho nhanh khỏi phải không?
Nghỉ ngơi cần thiết trong giai đoạn cấp, nhưng nằm hoàn toàn dài hơn mức cần thiết lại gây hại. Nên hỏi bác sĩ khi nào bắt đầu vận động lại và ở mức nào.
Nằm viện thì tập được gì?
Nhiều thứ, từ gồng cơ tại chỗ, cử động cổ chân, ngồi dậy ở mép giường tới đứng và đi lại khi được phép. Hãy hỏi nhân viên y tế về mức vận động phù hợp với tình trạng của mình.
Sau khi khỏi bệnh bao lâu thì lấy lại được sức?
Thường lâu hơn thời gian mất đi nhiều lần, và ở người lớn tuổi có khi không về được mức cũ nếu không chủ động phục hồi. Đó là lý do phòng ngừa trong lúc nằm quan trọng hơn là phục hồi sau đó.