Các giác quan giảm dần và vì sao không nên bỏ qua

Trong các thay đổi theo tuổi, giác quan là nhóm bị chấp nhận dễ dàng nhất. Người ta nói ông bà nghe kém đi thôi, mắt kém đi thôi, và dừng lại ở đó. Nhưng giác quan là cửa ngõ kết nối với thế giới, và khi cửa hẹp lại thì rất nhiều thứ khác cũng hẹp theo.

Thính giác thay đổi thế nào

• Dải tần cao bị ảnh hưởng trước
• Phụ âm nằm ở tần số cao nên khó nghe rõ từ
• Người nghe được tiếng nói nhưng không hiểu được từ
• Khó khăn tăng vọt trong môi trường ồn
• Thường xảy ra cân xứng hai bên và tiến triển chậm

Cảm giác nghe thấy mà không hiểu là dấu hiệu rất đặc trưng, và nó giải thích vì sao nói to hơn không phải lúc nào cũng giúp được.

Hệ quả của nghe kém

• Ngại tham gia trò chuyện đông người
• Dần rút khỏi các cuộc gặp gỡ
• Bị hiểu nhầm là lơ đãng hoặc khó tính
• Mệt mỏi vì phải gắng sức nghe suốt ngày
• Mối liên quan với suy giảm nhận thức đã được ghi nhận
• Khó nghe tín hiệu cảnh báo, ảnh hưởng an toàn

Cô lập xã hội là hệ quả nặng nề nhất và cũng là hệ quả ít được nói tới nhất khi bàn về nghe kém.

Khi nào nên đi đo thính lực

• Hay phải hỏi lại người đối diện
• Mở tivi to hơn người khác trong nhà
• Khó nghe trong quán ăn hoặc chỗ đông người
• Người nhà nhận xét bạn nghe kém
• Nghe kém rõ ở một bên
• Có ù tai kéo dài

Nghe kém rõ ở một bên không phải là kiểu thường gặp của lão hoá và nên được khám để tìm nguyên nhân.

Máy trợ thính và định kiến quanh nó

• Nhiều người trì hoãn nhiều năm vì ngại
• Đeo sớm thì não thích nghi dễ hơn
• Cần thời gian làm quen, không phải đeo vào là nghe như xưa
• Cần được đo và chỉnh theo thính lực riêng
• Có nhiều loại với kiểu dáng khác nhau

Điểm quan trọng là não cần được duy trì nhận tín hiệu âm thanh. Càng để lâu không nghe thì khả năng xử lý càng giảm và việc thích nghi càng khó.

Thị giác thay đổi thế nào

• Khả năng nhìn gần giảm dần từ tuổi trung niên
• Đồng tử nhỏ hơn nên cần nhiều ánh sáng hơn
• Thích nghi với bóng tối chậm hơn
• Nhạy cảm với chói tăng lên
• Phân biệt màu sắc gần nhau kém đi
• Thể thuỷ tinh vàng dần và có thể đục theo tuổi

Nhu cầu ánh sáng tăng là chi tiết thực tế nhất: cùng một phòng, người lớn tuổi cần sáng hơn nhiều so với người trẻ để làm cùng một việc.

Thị giác và nguy cơ ngã

• Nhìn kém làm khó nhận ra bậc thềm và vật cản
• Thích nghi bóng tối chậm gây nguy hiểm khi dậy đêm
• Cảm nhận chiều sâu kém làm bước hụt
• Kính đa tròng có thể gây khó khi xuống cầu thang
• Khám mắt định kỳ là một phần của phòng ngã

Liên hệ giữa mắt và ngã rất trực tiếp nhưng ít khi được nghĩ tới khi bàn về an toàn trong nhà.

Khứu giác và an toàn

• Khứu giác giảm dần theo tuổi ở nhiều người
• Khó phát hiện mùi khói, mùi gas rò rỉ
• Khó nhận ra thức ăn đã hỏng
• Nhà nên có thiết bị báo khói và báo rò khí
• Ghi ngày lên thực phẩm thay vì dựa vào mũi
• Mất khứu giác đột ngột là chuyện khác, cần đi khám

Thay mũi bằng thiết bị là cách tư duy đúng ở đây. Không thể yêu cầu một giác quan đã yếu làm nhiệm vụ cảnh báo.

Vị giác và ăn uống

• Số lượng nụ vị giác giảm dần
• Khứu giác giảm cũng làm món ăn kém hấp dẫn
• Một số thuốc làm thay đổi vị giác
• Vấn đề răng miệng ảnh hưởng tới việc ăn
• Dễ dẫn tới ăn ít, thiếu đạm và sụt cân
• Xu hướng thêm nhiều muối để thấy đậm đà

Thêm muối là phản ứng tự nhiên nhưng không có lợi. Dùng gia vị thơm, chanh, thảo mộc là cách tăng vị mà không tăng muối.

Cảm giác ở da và cảm nhận tư thế

• Cảm giác xúc giác ở bàn chân giảm dần
• Cảm nhận vị trí cơ thể trong không gian kém nhạy hơn
• Góp phần làm giảm thăng bằng
• Giảm cảm giác đau và nóng làm dễ bị bỏng mà không biết
• Người có bệnh lý thần kinh ngoại biên cần đặc biệt lưu ý bàn chân

Kiểm tra bàn chân hằng ngày là thói quen nên có với người giảm cảm giác, vì vết thương nhỏ có thể không được phát hiện.

Vì sao hỗ trợ sớm quan trọng

• Não duy trì được khả năng xử lý khi vẫn nhận tín hiệu
• Càng để lâu thì thích nghi với thiết bị hỗ trợ càng khó
• Giữ được kết nối xã hội là yếu tố lớn với sức khoẻ tinh thần
• Giảm nguy cơ ngã và tai nạn
• Giữ được sự độc lập trong sinh hoạt

Trì hoãn thường xuất phát từ ngại chứ không từ lý do y tế. Nhưng cái giá của việc trì hoãn lại rất thật.

Điều chỉnh môi trường sống

• Tăng ánh sáng trong nhà, nhất là cầu thang và lối đi
• Đèn ngủ ở lối ra nhà vệ sinh
• Giảm tiếng ồn nền khi trò chuyện
• Dùng màu tương phản ở mép bậc thang
• Lắp thiết bị báo khói và báo rò khí
• Đặt đồ dùng ở vị trí cố định để dễ tìm

Những thay đổi này rẻ và làm một lần, nhưng chúng bù được đáng kể cho phần giác quan đã giảm.

Cách người nhà có thể giúp

• Nói chậm và rõ thay vì nói to
• Đứng đối diện để người nghe thấy khẩu hình
• Giảm tiếng ồn nền trước khi trò chuyện
• Không nói thay hoặc nói lướt qua
• Khuyến khích đi khám thay vì chấp nhận
• Đi cùng trong buổi đầu tiên

Nói to hơn thường không giúp vì vấn đề nằm ở việc phân biệt phụ âm chứ không ở âm lượng. Nói chậm, rõ và để người nghe nhìn thấy mặt mình hiệu quả hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp