Khi trong nhà có người bắt đầu mất dần trí nhớ, gia đình thường tập trung vào những việc cụ thể: nhắc uống thuốc, đưa đi khám, trông chừng bếp núc. Nhưng phần khó nhất và ít được chuẩn bị nhất lại là cách nói chuyện mỗi ngày, và cách giữ sức cho chính người đang chăm sóc.
Nguyên tắc nền trong giao tiếp
- Nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý
- Đứng đối diện, ở tầm mắt, gọi tên trước khi nói
- Giảm tiếng ồn nền trước khi trò chuyện
- Cho thời gian để họ trả lời, đừng nói thay
- Dùng giọng bình tĩnh, kể cả khi mình đang mệt
- Bảo đảm họ đeo kính và máy trợ thính
Mục cuối nghe đơn giản nhưng giải quyết được rất nhiều tình huống tưởng là do nhận thức mà thật ra do không nghe rõ.
Đừng kiểm tra trí nhớ
- Tránh hỏi kiểu con là ai, hôm nay là ngày mấy
- Những câu đó tạo áp lực và cảm giác thất bại
- Thay bằng cách tự giới thiệu tự nhiên
- Cung cấp thông tin thay vì đòi hỏi thông tin
- Ví dụ nói con là Hương đây thay vì hỏi mẹ có nhớ con không
Đây là thay đổi nhỏ trong cách nói nhưng tạo khác biệt lớn về cảm giác của người bệnh trong suốt cả ngày.
Khi họ nói điều không đúng thực tế
- Không tranh cãi để chứng minh họ nhầm
- Tranh cãi thường làm tăng kích động mà không sửa được gì
- Lắng nghe cảm xúc đằng sau lời nói
- Trấn an rồi chuyển hướng sang hoạt động khác
- Không nói dối trắng trợn nhưng cũng không cần ép sự thật
Khi một cụ nói phải về nhà nấu cơm cho con, điều đang được diễn đạt thường là cảm giác bất an và muốn có ích, chứ không phải một kế hoạch thật.
Xử lý tình huống kích động
- Giữ bình tĩnh, không cao giọng
- Tìm nguyên nhân: đau, đói, buồn tiểu, ồn, quá nhiều người
- Đưa tới nơi yên tĩnh
- Chuyển sự chú ý sang việc quen thuộc
- Không giữ chặt hoặc ép buộc trừ khi thật cần cho an toàn
- Kích động mới xuất hiện đột ngột là dấu hiệu cần đi khám
Kích động thường là cách diễn đạt một nhu cầu không nói được. Tìm ra nhu cầu đó hiệu quả hơn mọi cách dỗ dành.
Nhịp sinh hoạt đều đặn
- Giờ ăn, giờ ngủ, giờ vệ sinh cá nhân cố định
- Cùng một trình tự mỗi ngày
- Giảm số thay đổi bất ngờ
- Sắp xếp việc khó vào thời điểm họ tỉnh táo nhất
- Có hoạt động ngoài trời mỗi ngày
Nhịp quen thuộc giảm bớt phần phải nhớ và phải quyết định, và điều đó làm giảm lo âu rõ rệt.
Giữ lại những gì họ còn làm được
- Không làm thay những việc họ vẫn tự làm được
- Chia việc thành các bước nhỏ và hỗ trợ từng bước
- Cho họ chọn giữa hai phương án thay vì hỏi mở
- Giao việc vừa sức để có cảm giác có ích
- Kiên nhẫn chờ thay vì làm hộ cho nhanh
Làm thay hết vì thương và vì vội là phản xạ tự nhiên, nhưng nó đẩy nhanh việc mất khả năng. Chậm lại một chút mỗi ngày là khoản đầu tư dài hạn.
An toàn trong nhà
- Dọn vật cản, cố định thảm, đủ ánh sáng
- Tay vịn ở nhà vệ sinh và cầu thang
- Chú ý bếp, ổ điện, nguồn nước nóng
- Cất thuốc ở nơi an toàn và quản lý việc uống
- Đề phòng việc đi lạc, cân nhắc vòng tay có thông tin liên hệ
- Cho hàng xóm biết để cùng để ý
Việc đi lạc là nỗi lo lớn và nên được chuẩn bị trước chứ không đợi xảy ra lần đầu.
Quản lý thuốc và giấy tờ
- Dùng hộp thuốc chia theo ngày
- Một người chịu trách nhiệm chính về thuốc
- Rà lại danh sách thuốc định kỳ với bác sĩ
- Sắp xếp giấy tờ, tài chính khi người bệnh còn đủ năng lực
- Bàn sớm về nguyện vọng chăm sóc sau này
Bàn những chuyện này sớm, khi người bệnh còn tham gia được, là cách tôn trọng họ và cũng giúp gia đình đỡ phải đoán về sau.
Chia sẻ công việc trong gia đình
- Không để một người gánh toàn bộ
- Phân công rõ ràng theo khả năng từng người
- Người ở xa vẫn góp được qua việc quản lý giấy tờ, tài chính
- Họp gia đình định kỳ để điều chỉnh
- Ghi chép chung để mọi người cùng nắm tình hình
Mâu thuẫn gia đình quanh việc chăm sóc rất phổ biến và thường bắt nguồn từ việc phân công không rõ ràng ngay từ đầu.
Chăm sóc người chăm sóc
- Kiệt sức là tình trạng phổ biến và có thật
- Dấu hiệu gồm mệt mỏi kéo dài, cáu gắt, mất ngủ, xa lánh mọi người
- Giữ thời gian cho bản thân, dù ngắn
- Duy trì các mối quan hệ riêng
- Tìm hiểu các nguồn hỗ trợ sẵn có
- Nói với bác sĩ nếu thấy quá tải kéo dài
Cảm giác tội lỗi khi nghỉ ngơi là chuyện gần như ai chăm sóc lâu dài cũng trải qua. Nhưng sức khoẻ của người chăm sóc quyết định chất lượng chăm sóc mà người bệnh nhận được, nên giữ sức cho mình không phải là ích kỷ mà là một phần của công việc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sửa lại khi người bệnh nói sai không?
Thường là không nên tranh cãi. Sửa liên tục làm họ xấu hổ và dễ kích động mà không giúp gì cho trí nhớ. Hướng sự chú ý sang chuyện khác hiệu quả hơn.
Người bệnh đòi về nhà dù đang ở nhà thì làm sao?
Thường là biểu hiện của cảm giác bất an chứ không phải yêu cầu theo nghĩa đen. Trấn an, ngồi cạnh, chuyển sự chú ý sang một hoạt động quen thuộc thường có tác dụng hơn là giải thích.
Có nên nói thật về chẩn đoán với người bệnh không?
Phần lớn khuyến nghị là nên, ở mức phù hợp với khả năng hiểu, vì họ có quyền tham gia vào các quyết định về cuộc sống của mình. Cách nói và thời điểm nên bàn với bác sĩ.
Người chăm sóc kiệt sức thì làm gì?
Đây là tình trạng phổ biến và cần được coi trọng. Chia sẻ công việc, tìm nguồn hỗ trợ, giữ thời gian cho bản thân và nói với bác sĩ nếu thấy mình quá tải kéo dài.