Người lớn tuổi là nhóm được các lời hứa về sức khoẻ nhắm tới nhiều nhất. Có nhiều lý do: quan tâm tới sức khoẻ hơn, có thời gian nghe, tin vào lời người quen giới thiệu, và thường mang theo nỗi lo về những gì đang mất dần. Vài nguyên tắc đọc giúp giữ được sự tỉnh táo mà không cần trở nên hoài nghi với mọi thứ.
Phân biệt hai loại sản phẩm
- Thuốc được cấp phép để phòng hoặc chữa bệnh
- Thuốc phải qua thử nghiệm và kiểm soát chặt chẽ
- Thực phẩm chức năng là sản phẩm bổ sung dinh dưỡng
- Thực phẩm chức năng không được phép quảng cáo là chữa bệnh
- Bao bì có ghi rõ loại sản phẩm nếu đọc kỹ
Câu này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh xuất hiện trên quảng cáo vì lý do pháp lý, và nó nói đúng điều cần biết.
Dấu hiệu của quảng cáo quá mức
- Hứa chữa khỏi hoặc chữa dứt điểm một bệnh
- Hứa hiệu quả rất nhanh
- Nói chữa được nhiều bệnh khác nhau cùng lúc
- Dùng lời kể của người dùng thay cho bằng chứng
- Nói rằng bác sĩ giấu không cho biết
- Tạo cảm giác gấp, ưu đãi sắp hết
- Dùng hình ảnh người mặc áo blouse không rõ danh tính
Một sản phẩm có tác dụng thật không cần tới những kỹ thuật này. Bằng chứng tự nó đủ thuyết phục người làm chuyên môn.
Lời chứng không phải bằng chứng
- Một người khỏi bệnh sau khi dùng không chứng minh được nhân quả
- Nhiều bệnh tự đỡ theo thời gian
- Người ta thường dùng đồng thời nhiều thứ
- Những người dùng mà không đỡ thì không xuất hiện trong quảng cáo
- Niềm tin vào một thứ tự nó cũng tạo cảm giác đỡ hơn
Điểm áp chót là quan trọng nhất: bạn chỉ nghe được từ những người có kết quả tốt, còn phần còn lại thì im lặng.
Rủi ro thật, không chỉ là mất tiền
- Tương tác với thuốc đang dùng
- Làm giảm tác dụng của thuốc điều trị
- Một số sản phẩm chứa thành phần không khai báo
- Dùng quá liều vitamin và khoáng chất cũng có hại
- Trì hoãn việc đi khám vì tin sản phẩm sẽ giải quyết
- Bỏ thuốc điều trị để dùng sản phẩm thay thế
Hai mục cuối nguy hiểm nhất. Mất tiền còn có thể chịu được, còn bỏ điều trị thật để theo một lời hứa thì hậu quả khác hẳn.
Những câu nên tự hỏi
- Sản phẩm này giải quyết vấn đề cụ thể nào của tôi
- Tôi có thật sự thiếu chất đó không
- Có cách nào lấy từ thực phẩm không
- Nó có tương tác với thuốc tôi đang dùng không
- Ai là người khuyên tôi và họ có lợi ích gì
- Nếu không hiệu quả thì sau bao lâu tôi sẽ nhận ra
Câu cuối rất hữu ích vì phần lớn sản phẩm không có mốc nào để đánh giá, nên người ta cứ dùng mãi mà không bao giờ kết luận được.
Khi nào bổ sung là hợp lý
- Khi có bằng chứng thiếu chất qua xét nghiệm
- Khi chế độ ăn không thể đáp ứng được
- Khi bác sĩ chỉ định cho tình trạng cụ thể
- Khi có bệnh lý ảnh hưởng tới hấp thu
- Trong một số giai đoạn như hồi phục sau bệnh nặng
Bổ sung có vai trò thật trong những tình huống này. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được dùng như giải pháp chung cho mọi người.
Nên hỏi ai
- Bác sĩ đang theo dõi cho bạn
- Dược sĩ tại nhà thuốc, nhất là về tương tác
- Mang theo cả danh sách thuốc và sản phẩm đang dùng
- Hỏi trước khi mua, không phải sau khi đã dùng
- Không dựa vào lời người bán hàng
Dược sĩ là nguồn tư vấn rất dễ tiếp cận về tương tác thuốc và thường sẵn sàng trả lời, nhưng lại ít được hỏi.
Khai báo đầy đủ khi đi khám
- Kể cả những thứ bạn nghĩ là vô hại
- Kể cả các loại thuốc nam, thuốc bắc, trà thảo dược
- Mang theo hộp hoặc chụp ảnh nhãn
- Bác sĩ cần biết để tránh tương tác
- Không sợ bị trách, điều quan trọng là an toàn
Nhiều người ngại kể vì sợ bị bác sĩ phê bình. Nhưng thông tin thiếu mới là thứ gây nguy hiểm thật sự.
Khi người quen giới thiệu
- Người giới thiệu có thể hoàn toàn chân thành
- Nhưng trải nghiệm cá nhân không áp dụng được cho mọi người
- Bạn có bệnh nền và thuốc khác họ
- Cảm ơn và vẫn hỏi ý kiến chuyên môn trước khi dùng
- Không cần tranh luận, chỉ cần không vội quyết định
Sức ép xã hội trong nhóm bạn bè cùng tuổi là kênh lan truyền mạnh nhất. Cách xử lý khéo là cảm ơn rồi vẫn đi hỏi.
Đặt ưu tiên cho đúng
- Ăn đủ đạm và đa dạng có tác động lớn hơn nhiều viên bổ sung
- Vận động đều đặn không có sản phẩm nào thay được
- Ngủ đủ, giảm muối, bỏ thuốc lá đều là những việc có bằng chứng vững
- Khám định kỳ và dùng đúng thuốc điều trị
- Những việc này không được quảng cáo vì không ai bán chúng
Điểm cuối đáng suy nghĩ. Những thứ có tác động lớn nhất tới sức khoẻ tuổi già lại là những thứ không có ai tiếp thị, vì chúng không sinh ra lợi nhuận cho bất kỳ ai.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng khác thuốc thế nào?
Thuốc được cấp phép để điều trị bệnh với bằng chứng và quy trình kiểm soát chặt chẽ. Thực phẩm chức năng là sản phẩm bổ sung, không có công dụng điều trị và không được phép quảng cáo như thuốc.
Đang uống thuốc thì có nên dùng thêm không?
Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước. Một số sản phẩm tương tác với thuốc điều trị và có thể làm giảm tác dụng hoặc tăng nguy cơ tác dụng phụ.
Sản phẩm từ thiên nhiên thì an toàn phải không?
Nguồn gốc thiên nhiên không đồng nghĩa với an toàn. Nhiều chất tự nhiên có tác dụng mạnh và có thể tương tác với thuốc. Vẫn cần hỏi trước khi dùng.
Làm sao biết một lời quảng cáo là quá mức?
Dấu hiệu rõ nhất là hứa chữa khỏi bệnh, hứa hiệu quả nhanh, dùng lời chứng của người dùng thay cho bằng chứng, và tạo cảm giác gấp gáp để mua ngay.