Cú ngã đã xảy ra rồi. Những gì làm trong vài phút sau đó, và trong vài tuần tiếp theo, quyết định rất nhiều tới việc người đó có trở lại được mức vận động cũ hay bước vào chuỗi đi xuống. Đây là giai đoạn đáng được chuẩn bị trước.
Ngay sau khi ngã
- Nằm yên một lúc, hít thở, đừng vội đứng lên
- Tự kiểm xem có đau ở đâu không
- Thử cử động nhẹ từng phần
- Nếu thấy đau nhiều hoặc không cử động được thì gọi giúp
- Nếu thấy ổn thì đứng dậy từ từ theo từng bước
Vội đứng dậy khi còn choáng là cách gây thêm một cú ngã thứ hai, và cú thứ hai thường nặng hơn.
Cách tự đứng dậy an toàn
- Lăn nghiêng người sang một bên
- Chống tay đẩy lên tư thế quỳ bốn điểm
- Bò tới chỗ có ghế hoặc đồ vật chắc chắn
- Đặt hai tay lên ghế, đưa một chân lên tư thế quỳ một gối
- Dùng tay và chân khoẻ đẩy người lên ngồi vào ghế
- Ngồi nghỉ vài phút trước khi đứng
Đây là kỹ năng nên tập trước khi cần dùng, cùng với người nhà và trong điều kiện an toàn. Biết cách làm giúp giảm hoảng loạn rất nhiều.
Khi không tự đứng dậy được
- Gọi người giúp bằng điện thoại hoặc bằng cách gây tiếng động
- Nếu phải nằm chờ thì cố gắng giữ ấm
- Kéo chăn hoặc áo khoác gần đó phủ lên người
- Thay đổi tư thế nhẹ nếu có thể để tránh tì đè
- Đây là lý do nên có điện thoại trong tầm với hoặc thiết bị gọi khẩn
Nằm lâu dưới sàn gây hạ thân nhiệt, mất nước và tổn thương cơ. Thời gian chờ được phát hiện là yếu tố ảnh hưởng lớn tới kết cục.
Người nhà nên làm gì
- Không vội kéo dậy
- Hỏi xem đau ở đâu, có cử động được không
- Quan sát xem có biến dạng chi, có chảy máu không
- Hỏi xem có đập đầu không, có mất ý thức không
- Nghi gãy xương hoặc chấn thương đầu thì gọi hỗ trợ y tế
- Giữ ấm và trấn an trong lúc chờ
Kéo dậy một người đang gãy cổ xương đùi có thể làm tổn thương nặng thêm. Vài câu hỏi trước khi chạm vào là bước cần thiết.
Khi nào phải đi khám gấp
- Có đập đầu, dù nhẹ, nhất là khi đang dùng thuốc chống đông
- Mất ý thức dù chỉ trong giây lát
- Đau nhiều, không đứng dậy hoặc không đi được
- Chi biến dạng hoặc sưng nhanh
- Đau đầu tăng dần, nôn, lú lẫn, buồn ngủ bất thường
- Yếu tay chân hoặc nói khó
- Ngã do ngất hoặc không nhớ vì sao ngã
Không nhớ vì sao ngã là dấu hiệu quan trọng, vì nó gợi ý có thể đã có ngất hoặc mất ý thức thoáng qua.
Theo dõi trong những ngày sau
- Chú ý dấu hiệu chấn thương đầu xuất hiện muộn
- Đau tăng dần thay vì giảm dần
- Bầm tím lan rộng bất thường
- Thay đổi tinh thần hoặc buồn ngủ nhiều
- Đau ở nơi trước đó không đau
- Báo bác sĩ nếu có bất kỳ dấu hiệu nào
Với chấn thương đầu ở người lớn tuổi, cửa sổ theo dõi nên kéo dài vài tuần chứ không chỉ vài ngày.
Đi khám để tìm nguyên nhân
- Kể lại chi tiết hoàn cảnh ngã
- Đang làm gì, ở đâu, lúc mấy giờ
- Có chóng mặt, hoa mắt, hồi hộp trước khi ngã không
- Mang toàn bộ danh sách thuốc
- Đề nghị đo huyết áp ở ba tư thế
- Đề nghị đánh giá thăng bằng và dáng đi
Chi tiết về vài giây trước khi ngã có giá trị chẩn đoán cao. Vấp phải vật cản và tối sầm rồi ngã là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
Tránh chuỗi đi xuống sau ngã
- Vận động lại sớm nhất có thể trong giới hạn an toàn
- Không nằm lâu hơn mức cần thiết
- Bảo đảm dinh dưỡng đủ đạm trong giai đoạn hồi phục
- Hỏi về phục hồi chức năng
- Đặt mục tiêu vận động cụ thể mỗi ngày
- Rà soát lại nhà cửa và thuốc trong thời gian này
Giai đoạn ngay sau ngã là lúc dễ rơi vào nằm nhiều nhất, và cũng là lúc quyết định có phục hồi được hay không.
Nỗi sợ ngã và cách vượt qua
- Sợ là phản ứng bình thường sau khi ngã
- Nhưng để nó dẫn tới ngừng đi lại thì có hại
- Bắt đầu lại bằng quãng ngắn trong nhà
- Có người đi cùng trong giai đoạn đầu
- Dùng dụng cụ hỗ trợ để tăng cảm giác an toàn
- Tập thăng bằng để lấy lại sự tự tin
- Nói với bác sĩ nếu nỗi sợ quá lớn
Sự tự tin quay lại qua trải nghiệm thành công lặp lại, chứ không qua lời trấn an. Đi được một vòng an toàn mỗi ngày có tác dụng hơn mọi câu động viên.
Bàn với gia đình cho đúng cách
- Không phản ứng bằng cách cấm đi lại
- Cấm đoán làm người bệnh giấu những lần ngã sau
- Cùng nhau rà soát nhà cửa và thuốc
- Hỗ trợ việc tập luyện thay vì làm thay mọi việc
- Cân nhắc thiết bị gọi khẩn nếu sống một mình
- Giữ cho người đó vẫn tham gia các quyết định
Phản ứng đầu tiên của con cháu thường là từ nay mẹ đừng đi đâu nữa. Nhưng chính điều đó khởi động chuỗi mất cơ và mất tự tin, và nó làm cú ngã tiếp theo gần hơn chứ không xa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngã xong không đau thì có cần đi khám không?
Nên. Một là để loại trừ chấn thương chưa biểu hiện, nhất là chấn thương đầu. Hai là để tìm nguyên nhân gây ngã, vì không tìm thì lần sau vẫn xảy ra.
Đang dùng thuốc chống đông mà ngã đập đầu thì sao?
Cần đi khám ngay, kể cả khi va đập nhẹ và không thấy đau. Người dùng thuốc chống đông có nguy cơ chảy máu trong sọ cao hơn và triệu chứng có thể xuất hiện muộn.
Người nhà ngã mà không tự đứng dậy được thì làm gì?
Đừng vội kéo dậy. Hỏi xem có đau ở đâu không, quan sát xem có biến dạng chi không. Nếu nghi gãy xương hoặc có chấn thương đầu thì gọi hỗ trợ y tế và giữ nguyên tư thế.
Sợ ngã tới mức không dám đi thì làm sao?
Đây là tình trạng phổ biến và cần được xử lý, vì nó tự nó làm tăng nguy cơ. Tập lại có hỗ trợ, đi từng bước ngắn, và nếu cần thì nhờ chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn.