Có một câu nói làm hỏng nhiều việc hơn người ta tưởng: già rồi thì thế. Nó được dùng để giải thích cho mọi thứ, từ đau gối tới mất ngủ, từ mệt mỏi tới quên trước quên sau. Vấn đề là trong số đó có những thứ thật sự là lão hoá bình thường, và có những thứ là bệnh đáng lẽ đã được xử lý.
Lão hoá bình thường trông như thế nào
- Diễn ra chậm, tính bằng nhiều năm chứ không phải vài tuần
- Tương đối cân xứng giữa hai bên cơ thể
- Ảnh hưởng tới mức dự trữ chứ không tới chức năng cơ bản
- Không gây đau dữ dội
- Không làm bạn phải bỏ những việc vẫn làm hằng ngày
Điểm thứ ba là chìa khoá. Lão hoá làm giảm phần dự trữ, tức phần bạn dùng khi gắng sức, chứ không làm mất khả năng làm việc bình thường.
Dấu hiệu gợi ý đây là bệnh chứ không phải tuổi
- Xuất hiện nhanh, trong vài tuần hoặc vài tháng
- Chỉ ở một bên cơ thể
- Kèm đau, kèm sốt, kèm sụt cân không chủ ý
- Làm bạn phải bỏ một việc từng làm được
- Nặng dần đều thay vì dao động lên xuống
- Không đáp ứng với nghỉ ngơi
Bất kỳ mục nào trong danh sách này cũng là lý do đủ để đi khám, không cần đợi có thêm dấu hiệu khác.
Khái niệm dự trữ chức năng
- Mỗi cơ quan có năng lực vượt xa nhu cầu hằng ngày
- Phần vượt đó là dự trữ, dùng khi gắng sức hoặc khi ốm
- Lão hoá làm dự trữ giảm dần
- Chức năng lúc bình thường vẫn đủ nên không ai nhận ra
- Chỉ lộ ra khi có một cú sốc như bệnh cấp, phẫu thuật, mất nước
Đây là lý do một người lớn tuổi có thể sinh hoạt bình thường rồi suy sụp rất nhanh khi mắc một bệnh mà người trẻ chỉ ốm vài hôm.
Những thay đổi thật sự thuộc về tuổi
- Sức bền giảm dần, gắng sức tối đa thấp hơn trước
- Khối cơ giảm dần nếu không được duy trì
- Khả năng nhìn gần giảm từ tuổi trung niên
- Thính lực ở dải tần cao giảm dần
- Da mỏng và khô hơn
- Giấc ngủ nông hơn và phân mảnh hơn
- Tốc độ xử lý thông tin chậm lại đôi chút
Danh sách này là điều gần như ai cũng trải qua. Nhưng tốc độ diễn ra rất khác nhau giữa từng người, và phần khác nhau đó mới là chỗ có thể tác động.
Những thứ hay bị quy nhầm cho tuổi
- Mệt mỏi tới mức ảnh hưởng sinh hoạt
- Đau khớp dữ dội hoặc sưng nóng
- Sụt cân mà không chủ ý
- Khó thở khi làm việc nhẹ
- Hay ngã hoặc loạng choạng
- Quên những việc vừa làm
- Tiểu đêm nhiều lần mới xuất hiện
- Buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ
Không có mục nào trong danh sách này là hệ quả tất yếu của tuổi tác. Mỗi mục đều có những nguyên nhân cần được tìm và phần lớn xử lý được.
Vì sao việc phân biệt lại quan trọng
- Quy nhầm cho tuổi thì không ai đi tìm nguyên nhân
- Nhiều nguyên nhân xử lý được nếu phát hiện sớm
- Một vấn đề nhỏ không xử lý kéo theo những vấn đề khác
- Người bệnh chịu đựng lâu hơn mức cần thiết
- Gia đình cũng quen với việc coi đó là bình thường
Chuỗi kéo theo là phần đáng lo nhất. Đau gối không xử lý dẫn tới ít vận động, ít vận động dẫn tới mất cơ, mất cơ dẫn tới dễ ngã.
Tốc độ lão hoá khác nhau giữa mỗi người
- Hai người cùng tuổi có thể ở hai tình trạng rất khác nhau
- Một phần do di truyền, không thay đổi được
- Một phần rất lớn do thói quen tích luỹ qua nhiều năm
- Vận động, ăn uống, ngủ, hút thuốc, rượu bia đều tham gia
- Bệnh mạn tính không kiểm soát làm tốc độ nhanh hơn
Phần do thói quen là phần đáng quan tâm nhất, vì đó là phần nằm trong tầm tay và có tác dụng tích luỹ.
Không bao giờ là quá muộn
- Khối cơ tăng lại được ở mọi lứa tuổi khi tập đúng
- Sức bền cải thiện được trong vài tuần
- Thăng bằng luyện được và giảm nguy cơ ngã
- Bỏ thuốc lá có lợi ở bất kỳ tuổi nào
- Cải thiện giấc ngủ có tác động lên nhiều mặt cùng lúc
Quan niệm rằng tới tuổi này thì tập cũng vô ích là một trong những quan niệm sai gây thiệt thòi nhất. Bằng chứng đi theo hướng ngược lại.
Cách tự theo dõi
- Ghi lại những việc bạn làm được hôm nay
- Chú ý khi phải bỏ hoặc phải nhờ người khác một việc từng tự làm
- Theo dõi cân nặng đều đặn
- Chú ý quãng đường đi bộ được mà không phải dừng
- Ghi lại số lần suýt ngã hoặc loạng choạng
Phải bỏ một việc từng làm được là dấu hiệu nhạy nhất trong tất cả. Nó xuất hiện sớm hơn các triệu chứng cụ thể và dễ nhận ra hơn nhiều.
Nói chuyện với bác sĩ thế nào
- Mô tả cụ thể việc gì trước làm được mà giờ không
- Nói rõ từ bao giờ và thay đổi nhanh hay chậm
- Mang danh sách toàn bộ thuốc đang dùng
- Không bắt đầu bằng câu chắc là do già
- Hỏi thẳng liệu có nguyên nhân nào xử lý được không
Cách bạn mở đầu ảnh hưởng tới hướng buổi khám. Nói tôi già rồi nên thế dễ khiến cuộc trò chuyện dừng lại ngay ở đó.
Vai trò của người nhà
- Người nhà thường nhận ra thay đổi sớm hơn chính người trong cuộc
- Ghi lại những gì quan sát được để mang đi khám
- Không gạt đi bằng câu ông bà già rồi
- Đi cùng trong buổi khám nếu được
- Chú ý cả thay đổi về tinh thần chứ không chỉ thể chất
Người sống chung nhận ra được những thay đổi rất nhỏ mà chính người đó không thấy, vì họ có mốc so sánh liên tục.
Cách nghĩ hợp lý về tuổi tác
- Lão hoá là quá trình bình thường, không phải bệnh
- Nhưng nhiều bệnh trở nên phổ biến hơn theo tuổi
- Hai chuyện này khác nhau và không nên gộp lại
- Mục tiêu không phải là ngăn tuổi tác mà là giữ chức năng
- Giữ được việc tự làm mọi thứ hằng ngày là thước đo thực tế nhất
Sống lâu là chuyện phần lớn nằm ngoài tầm tay. Giữ được khả năng tự đi lại, tự chăm sóc bản thân, tự làm những việc mình thích thì lại là chuyện có thể tác động vào, và đó mới là phần đáng dành công sức.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một thay đổi là bình thường hay là bệnh?
Một gợi ý hữu ích là tốc độ. Thay đổi theo tuổi diễn ra chậm, đều và cân xứng hai bên. Thay đổi nhanh, xuất hiện đột ngột hoặc chỉ ở một bên thường là dấu hiệu cần được khám.
Mệt mỏi nhiều có phải là chuyện đương nhiên khi có tuổi không?
Không. Sức bền giảm dần là bình thường, nhưng mệt tới mức ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày thì không nên bỏ qua. Đây là triệu chứng có nhiều nguyên nhân xử lý được.
Có nên đi khám khi chưa thấy gì bất thường không?
Có. Nhiều vấn đề ở giai đoạn sớm không gây triệu chứng, và đó chính là giai đoạn dễ xử lý nhất. Nhịp khám cụ thể nên hỏi bác sĩ dựa trên tuổi và tiền sử của bạn.
Quên nhiều có phải là dấu hiệu của bệnh không?
Quên tên người, quên chỗ để đồ rồi nhớ lại sau là chuyện thường gặp. Nhưng quên những việc vừa làm, lạc đường ở nơi quen thuộc, khó làm những việc từng làm thành thạo thì nên đi khám.