Khi bàn về sống khoẻ khi có tuổi, người ta nói rất nhiều về cơ, xương, huyết áp và trí nhớ. Phần tinh thần thường được nhắc cuối cùng, như một lời chúc thêm vào. Nhưng nếu nhìn vào các yếu tố dự báo sức khoẻ ở tuổi già, kết nối xã hội đứng ở vị trí cao hơn nhiều so với chỗ nó thường được đặt.
Cô lập xã hội không chỉ là chuyện buồn
- Được ghi nhận là yếu tố nguy cơ với nhiều vấn đề sức khoẻ
- Liên quan tới suy giảm nhận thức
- Liên quan tới ăn uống kém và ít vận động
- Làm giảm khả năng phát hiện sớm khi có chuyện
- Ảnh hưởng tới việc tuân thủ điều trị
Người sống một mình và ít gặp ai còn thiếu cả cơ chế cảnh báo: không ai nhận ra khi họ bắt đầu khác đi.
Cô đơn khác cô lập
- Cô lập là ít tiếp xúc về mặt số lượng
- Cô đơn là cảm giác thiếu kết nối có ý nghĩa
- Có thể cô đơn giữa đông người
- Cũng có thể sống một mình mà không cô đơn
- Chất lượng quan hệ quan trọng hơn số lượng
Phân biệt này quan trọng vì giải pháp khác nhau. Thêm người quanh mình không giải quyết được cảm giác thiếu kết nối có ý nghĩa.
Những giai đoạn nguy cơ cao
- Sau khi nghỉ hưu
- Sau khi mất bạn đời hoặc người thân
- Sau khi chuyển nơi ở
- Khi khả năng đi lại giảm
- Khi giác quan kém đi làm giao tiếp khó
- Sau một đợt bệnh nặng
Những giai đoạn này nên được gia đình để ý kỹ hơn, vì chúng là lúc người ta dễ rút lui nhất.
Nghỉ hưu, mất nhiều hơn là mất việc làm
- Mất cấu trúc thời gian trong ngày
- Mất mạng lưới quan hệ hằng ngày
- Mất cảm giác có ích và có vai trò
- Mất một phần của căn tính cá nhân
- Bốn thứ này cần được dựng lại bằng cách khác
Rất nhiều người chuẩn bị tài chính cho hưu trí rất kỹ nhưng không chuẩn bị gì cho bốn thứ trên.
Dựng lại cấu trúc thời gian
- Đặt vài mốc cố định trong ngày
- Có ít nhất một hoạt động ngoài nhà mỗi ngày
- Có ít nhất một dịp gặp người khác mỗi tuần
- Giữ giờ dậy và giờ ngủ đều đặn
- Viết lịch ra và dán ở nơi dễ thấy
Một ngày không có mốc nào thường trôi qua trong việc xem tivi và chờ đợi. Vài mốc neo đủ để cả ngày có hình dạng.
Giữ một vai trò
- Cảm giác có ích ảnh hưởng mạnh tới tinh thần
- Chăm cháu, chăm cây, nấu ăn cho gia đình
- Dạy lại nghề hoặc kỹ năng cho người trẻ
- Tham gia hoạt động cộng đồng, giúp đỡ hàng xóm
- Giữ lại những việc mình vẫn tự làm được
Con cháu làm thay hết mọi việc vì thương lại vô tình lấy đi vai trò của người lớn tuổi, và đó là mất mát không nhìn thấy.
Duy trì và tạo mới quan hệ
- Chủ động liên lạc thay vì chờ được gọi
- Đặt lịch gặp cố định với bạn bè
- Tham gia câu lạc bộ, nhóm cùng sở thích
- Học một thứ mới cùng người khác
- Học dùng công cụ liên lạc để giữ liên hệ với con cháu ở xa
- Nói với hàng xóm, tạo mạng lưới gần nhà
Mạng lưới gần nhà có giá trị đặc biệt vì nó là thứ có mặt được ngay khi cần, khác với con cháu ở xa.
Khi giác quan kém làm giao tiếp khó
- Nghe kém làm người ta rút khỏi trò chuyện
- Nhìn kém làm ngại ra khỏi nhà
- Hỗ trợ giác quan là can thiệp trực tiếp cho vấn đề xã hội
- Đeo máy trợ thính sớm thay vì trì hoãn
- Khám mắt và đeo kính đúng độ
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc một can thiệp y tế nhỏ lại giải quyết một vấn đề xã hội lớn.
Nhận biết trầm cảm
- Mất hứng thú với những việc từng thích
- Chán ăn, sụt cân
- Ngủ kém hoặc ngủ quá nhiều
- Mệt mỏi, chậm chạp
- Hay quên, khó tập trung
- Than phiền nhiều về cơ thể mà khám không ra
- Rút lui khỏi các hoạt động
Ở người lớn tuổi, trầm cảm hay biểu hiện qua cơ thể và qua trí nhớ hơn là qua nỗi buồn. Đó là lý do nó hay bị bỏ sót.
Khi nào cần giúp đỡ chuyên môn
- Các biểu hiện trên kéo dài nhiều tuần
- Ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày
- Không cải thiện khi hoàn cảnh đã thay đổi
- Có ý nghĩ không muốn sống
- Nhóm cuối cần được giúp đỡ ngay, không chờ
Trầm cảm ở người lớn tuổi là tình trạng điều trị được, và việc nói ra không phải là yếu đuối mà là bước đầu của việc xử lý.
Mất mát và tang chế
- Đau buồn sau mất mát là phản ứng bình thường
- Không có thời hạn chung cho việc nguôi ngoai
- Nhưng cần được hỗ trợ nếu kéo dài và làm mất khả năng sinh hoạt
- Duy trì các nếp sinh hoạt cơ bản trong giai đoạn này rất quan trọng
- Không nên ở một mình hoàn toàn
- Người thân nên giữ liên lạc đều đặn chứ không chỉ vài tuần đầu
Sự quan tâm thường dồn vào vài tuần đầu rồi thưa dần, trong khi giai đoạn khó khăn nhất với nhiều người lại đến sau đó, khi mọi người đã trở về nhịp sống cũ và ngôi nhà thật sự trở nên trống trải.
Câu hỏi thường gặp
Cô đơn có ảnh hưởng tới sức khoẻ thể chất không?
Có. Cô lập xã hội được ghi nhận là yếu tố nguy cơ đối với nhiều vấn đề sức khoẻ, tương đương với một số yếu tố nguy cơ truyền thống. Nó không chỉ là chuyện tâm trạng.
Trầm cảm ở người lớn tuổi biểu hiện thế nào?
Thường không phải buồn bã rõ ràng mà là mất hứng thú, chán ăn, ngủ kém, hay quên, than phiền về cơ thể. Vì thế nó hay bị quy cho tuổi tác và bỏ sót.
Sau khi nghỉ hưu thấy trống rỗng thì làm sao?
Đây là trải nghiệm rất phổ biến vì công việc từng cung cấp cả cấu trúc thời gian lẫn cảm giác có ích. Việc cần làm là dựng lại cả hai bằng những hoạt động khác, chứ không chỉ tìm cách lấp thời gian.
Người thân vừa mất, buồn bao lâu là bình thường?
Không có mốc chung. Nhưng nếu kéo dài và kèm mất hoàn toàn khả năng sinh hoạt, hoặc kèm ý nghĩ không muốn sống, thì cần được giúp đỡ chuyên môn sớm.