Trước khi đánh giá bất kỳ lời hứa chống lão hoá nào, nên biết lão hoá thật sự là gì. Không cần học sâu, chỉ cần vài khái niệm nền. Có chúng rồi thì bạn tự nhận ra được khi nào một quảng cáo đang nói quá, mà không cần ai giải thích.
Lão hoá không phải một quá trình duy nhất
- Nó là tổng hợp của nhiều thay đổi diễn ra song song
- Mỗi hệ cơ quan lão hoá với tốc độ khác nhau
- Các thay đổi này tương tác với nhau
- Không có một công tắc duy nhất để tắt
- Vì thế không có một viên thuốc duy nhất giải quyết được
Điểm cuối là hệ quả logic quan trọng nhất. Bất cứ sản phẩm nào hứa giải quyết lão hoá nói chung đều đang hứa điều mà khoa học chưa làm được.
Tổn thương tích luỹ
- Tế bào liên tục bị tổn thương trong hoạt động bình thường
- Cơ thể có cơ chế sửa chữa
- Nhưng việc sửa chữa không hoàn hảo
- Phần chưa sửa được tích lại theo thời gian
- Đến lúc nào đó ảnh hưởng tới chức năng
Hình dung như một ngôi nhà được bảo trì đều nhưng không bao giờ sửa hết mọi thứ. Sau nhiều chục năm, phần chưa sửa cộng lại.
Tế bào già
- Một số tế bào ngừng phân chia nhưng không chết đi
- Chúng tồn tại và tiết ra các chất gây viêm
- Số lượng tăng dần theo tuổi
- Góp phần vào tình trạng viêm nền
- Là hướng nghiên cứu đang được quan tâm
Đây là lĩnh vực nghiên cứu sôi động nhưng chưa có ứng dụng đã được chứng minh ở người. Quảng cáo dựa trên khái niệm này nên được nhìn với sự dè dặt.
Viêm nền âm ỉ
- Mức viêm thấp nhưng kéo dài tăng dần theo tuổi
- Khác với viêm cấp khi bị nhiễm trùng
- Liên quan tới nhiều bệnh mạn tính
- Bị ảnh hưởng bởi mỡ nội tạng, ít vận động, thiếu ngủ
- Vận động đều đặn có tác động lên phần này
Điểm cuối đáng chú ý: vận động là một trong số ít can thiệp đã được chứng minh tác động lên cơ chế nền của lão hoá.
Chức năng ty thể
- Ty thể là nơi tế bào tạo ra năng lượng
- Hiệu suất giảm dần theo tuổi
- Ảnh hưởng rõ nhất ở cơ và ở não, nơi cần nhiều năng lượng
- Tập luyện kích thích cơ thể tạo thêm ty thể
- Đây là một cơ chế giải thích vì sao vận động có tác dụng rộng
Cơ thể tạo thêm ty thể khi được yêu cầu làm việc nhiều hơn. Đó là một trong những lý do sinh học của việc tập luyện.
Telomere và những gì hay bị nói quá
- Telomere là phần đầu mút của nhiễm sắc thể
- Ngắn dần qua mỗi lần tế bào phân chia
- Được nhắc tới rất nhiều trong quảng cáo
- Nhưng mối liên hệ nhân quả với lão hoá phức tạp hơn nhiều
- Làm dài telomere không đơn giản là điều tốt
- Các xét nghiệm đo telomere thương mại có giá trị thực tiễn hạn chế
Đây là ví dụ điển hình của việc một khái niệm khoa học thật bị đơn giản hoá thành khẩu hiệu bán hàng.
Yếu tố di truyền và yếu tố môi trường
- Di truyền quyết định một phần, không phải toàn bộ
- Thói quen tích luỹ qua nhiều chục năm đóng vai trò lớn
- Hai người cùng tuổi có thể rất khác nhau về chức năng
- Phần môi trường là phần có thể tác động
- Gia đình có người sống thọ là tin tốt nhưng không phải bảo đảm
Không thể chọn bố mẹ nhưng có thể chọn cách sống. Phần thứ hai chiếm tỷ trọng đáng kể và đó là chỗ nên tập trung.
Tuổi sinh học, khái niệm bị lạm dụng
- Là cách mô tả tình trạng cơ thể so với tuổi theo năm sinh
- Có nhiều cách ước tính khác nhau
- Các xét nghiệm thương mại cho kết quả rất khác nhau
- Giá trị thực tiễn còn nhiều tranh luận
- Các phép đo chức năng đơn giản có khi hữu ích hơn
Thời gian đứng lên ngồi xuống ghế năm lần nói lên nhiều về tình trạng của bạn hơn phần lớn xét nghiệm đo tuổi sinh học.
Vì sao nghiên cứu trên động vật không áp dụng thẳng
- Chuột thí nghiệm có tuổi thọ rất ngắn nên dễ nghiên cứu
- Cơ chế lão hoá có điểm khác nhau giữa các loài
- Nhiều can thiệp hiệu quả ở động vật không lặp lại được ở người
- Liều dùng ở động vật có thể không áp dụng được
- Quảng cáo hay nhảy từ kết quả trên chuột sang lời hứa cho người
Khi đọc một tuyên bố về sản phẩm chống lão hoá, một câu hỏi hữu ích là nghiên cứu đó làm trên ai.
Mục tiêu thực tế
- Chưa có can thiệp nào được chứng minh ngăn được lão hoá ở người
- Nhưng làm chậm suy giảm chức năng thì có bằng chứng
- Giữ được khả năng tự lo là mục tiêu đo lường được
- Phòng và kiểm soát bệnh mạn tính có tác động rõ
- Đây là chỗ nên đặt kỳ vọng và công sức
Sự khác nhau giữa ngăn lão hoá và làm chậm suy giảm chức năng nghe nhỏ nhưng rất lớn về mặt thực tế. Cái thứ nhất chưa ai làm được, cái thứ hai thì ai cũng làm được từ hôm nay.
Cách đọc một tuyên bố chống lão hoá
- Nghiên cứu làm trên người hay trên động vật
- Đo kết quả gì, chỉ số trong ống nghiệm hay chức năng thật
- Theo dõi trong bao lâu
- Có bao nhiêu người tham gia
- Ai tài trợ nghiên cứu đó
- Kết quả có được lặp lại ở nghiên cứu khác không
Sáu câu hỏi này lọc được phần lớn những tuyên bố không có cơ sở, và chúng không đòi hỏi kiến thức chuyên môn để đặt ra.
Câu hỏi thường gặp
Có thể ngăn được lão hoá không?
Hiện chưa có can thiệp nào được chứng minh là ngăn hoặc đảo ngược lão hoá ở người. Những gì có bằng chứng là làm chậm sự suy giảm chức năng, và đó là mục tiêu thực tế hơn.
Tuổi sinh học là gì?
Là cách mô tả tình trạng cơ thể so với tuổi theo năm sinh. Có nhiều cách ước tính khác nhau, độ tin cậy của các xét nghiệm thương mại đo tuổi sinh học vẫn còn nhiều tranh luận.
Vì sao hai người cùng tuổi lại rất khác nhau?
Vì tốc độ lão hoá phụ thuộc cả vào yếu tố di truyền lẫn vào thói quen tích luỹ qua nhiều chục năm. Phần thứ hai là phần có thể tác động.
Các nghiên cứu trên động vật có áp dụng cho người không?
Không trực tiếp. Nhiều can thiệp kéo dài tuổi thọ ở động vật thí nghiệm nhưng chưa được chứng minh ở người. Đây là chỗ quảng cáo hay nhảy cóc.